Dergiler / Türkbilig / 2025 / Cilt: 2025 Sayı: 50

ESKİ TÜRKÇEDEKİ /ç/, /s/ ve /z/ ÜNSÜZLERİNİN 20. YÜZYIL ÖNCESİ BAŞKURT TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

THE SITUATION OF THE CONSONANTS /ç/, /s/ and /z/ OF THE OLD TURKISH IN BASHKIR TURKISH BEFORE THE 20TH CENTURY

Dursun Ünüvar(BARTIN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8583-4295
Sayfa
185–205
Yayın Tarihi
2025-12-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

T. /-ẕ/ ses denkliklerinin tarihî Başkurt Türkçesinde yer alan üç eserdeki biçimleri tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İdil-Ural bölgesi, dar alanda Çuvaş Türkçesi, Tatar Türkçesi ve Başkurt Türkçesinin konuşulduğu bir coğrafyadır. 1917 öncesinde, Başkurt Türkçesi ve Tatar Türkçesi için ayrı yazı dilleri yoktur. 20. yüzyıl öncesinde Başkurdistan coğrafyasında yazı dili olarak Tatar Türkçesi ya da Çağatay Türkçesi kullanılmıştır ancak o dönemde, Başkurt Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bazı eserlerin de yazıldığı bilinmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eski Türkçedeki /ç/, /s/ ve /z/ ses birimlerinin Başkurt Türkçesinin yazı dili öncesindeki biçimleri üzerinden dil politikasının standart türe etkisi ortaya konmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:T. /-ẕ/ ses denkliklerinin tarihî Başkurt Türkçesinde yer alan üç eserdeki biçimleri tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Başkurt Türkçesi · tarihî Başkurt Türkçesi · dil politikası

Özet

İdil-Ural bölgesi, dar alanda Çuvaş Türkçesi, Tatar Türkçesi ve Başkurt Türkçesinin konuşulduğu bir coğrafyadır. 1917 öncesinde, Başkurt Türkçesi ve Tatar Türkçesi için ayrı yazı dilleri yoktur. 20. yüzyıl öncesinde Başkurdistan coğrafyasında yazı dili olarak Tatar Türkçesi ya da Çağatay Türkçesi kullanılmıştır ancak o dönemde, Başkurt Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bazı eserlerin de yazıldığı bilinmektedir. Çalışmada, çağdaş Başkurt Türkçesini diğer Türk yazı dillerinden ayıran ET. /ç/ > Bşk. T. /s/; ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/; ET. /-s-/ > Bşk. T. /-ﶎ-/; ET. /-s/ > Bşk. T. /-ﶎ/; ET. /-z-/ > Bşk. T./-ẕ-/ ve ET. /-z/ > Bşk. T. /-ẕ/ ses denkliklerinin tarihî Başkurt Türkçesinde yer alan üç eserdeki biçimleri tespit edilmiştir. Eski Türkçedeki /ç/, /s/ ve /z/ ses birimlerinin Başkurt Türkçesinin yazı dili öncesindeki biçimleri üzerinden dil politikasının standart türe etkisi ortaya konmuştur. Neticede, tarihî Başkurt Türkçesinde yaygın olmayan ses denkliklerinin Başkurt Türkçesi yazı dilinde standartlaştırıldığı görülmüştür. Özellikle ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/ ses denkliğinin 20. yüzyıl öncesinde yaygın görülen ses gelişmelerinden biri olmamasına rağmen günümüz Başkurt Türkçesinin en önemli niteliklerinden biri olması dikkat çekicidir. Bununla birlikte, tarihî Başkurt Türkçesi metinlerinde diş arası /ẕ/ ünsüzünün kullanımı yaygınken diş arası /ẕ/ ünsüzü daha az kullanılmaktadır ancak bu iki ses birimi yazı dili sonrasındaki dönemde ölçünlü dilde standart hâle gelmiştir.

Abstract

The Idil-Ural region is an area where Chuvash, Tatar, and Bashkir are spoken in a narrow area. Before 1917, there were no separate written languages for Bashkir and Tatar. Before the 20th century, Tatar or Chagatai was used as the written language in the geography of Bashkortostan, but it is known that some works reflecting the language features of Bashkir were also written in that period. The study determined the forms of phonetic equivalences of OT. /ç/ > Bashk. T. /s/; OT. /s-/ > Bashk. T. /h-/; OT. /-s-/ > Bashk. T. /-ﶎ-/; OT. /-s/ > Bashk. T. /-ﶎ/; OT. /-z-/ > Bashk. T./-ẕ-/ and OT. /-z/ > Bashk. T. /-ẕ/ in old Bashkir Turkish, distinguishing contemporary Bashkir Turkish from other written Turkish languages. The effect of language policy on the standard type was revealed through the forms of the /ç/, /s/ and /z/ phonemes in Old Turkish before the written language of Bashkir Turkish. As a result, it was observed that phonetic equivalences that are not common in historical Bashkir Turkish have been standardized in the written language of Bashkir Turkish. In sum, it is noteworthy that although the phonetic equivalence of OT. /s-/ > Bashk. T. /h-/ was not one of the common phonetic developments before the 20th century, it is one of the most important features of today's Bashkir Turkish. However, in old Bashkir Turkish texts, the interdental /ẕ/ consonant is common, while the interdental /ﶎ/ consonant is less used. Still, in the Bashkir standard language, these two phonemes became standard in the period after the written language.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ünüvar, D. (2025). ESKİ TÜRKÇEDEKİ /ç/, /s/ ve /z/ ÜNSÜZLERİNİN 20. YÜZYIL ÖNCESİ BAŞKURT TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU. Türkbilig, Cilt: 2025 Sayı: 50, 185–205. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1518646

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. Argunşah, M. & Güner G. (2015). Codex cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
  2. Abdullina, G. R. (vd.) (2018). Başqort tělě gramatikahı (C. I). Ufa: Kitap.
  3. Baskakov, N. A. (2021). Türk dillerinin tarihî-tipolojik ses bilimi (çev. O. S. Karaca & K. Koç). Ankara: TDK.
  4. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of prethirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
  5. Deklaratsiya prav naradov Rossii 1 (15) noyabr 1917 g. (2024, 20 Eylül). Erişim adresi: https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/peoples.htm
  6. Eraydın Virtanen, Ö. (2002). Dil politikalarına bütüncül bir yaklaşım: Orta Asya’da dil politikaları. (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  7. Fishman, Joshua A. (1989). Language and ethnicity in minority sociolinguistic perspective. Multilingual Matters (Series) 45 (ed. Derrick Sharp). Clevedon -Philadelphia: Multilingual Matters.
  8. Garipova, F. (2009). Dil siyaseti: Başkurdistan tecrübesi. MTAD. Cilt 6, sayı 2, ss. 7-24.
  9. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2011a). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. I. A). Ufa: Zeyneb Biyişeva Kitap Neşrieti.
  10. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2011b). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. II. B). Ufa: Zeyneb Biyişeva Kitap Neşrieti.
  11. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2012a). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. III. V-İ). Ufa: Kitap.
  12. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2012b). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. IV. Y-K). Ufa: Kitap.
  13. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2013). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. V. Q). Ufa: Kitap.
  14. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2014). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. VI. A). Ufa: Kitap.
  15. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2015). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. VII. P-S). Ufa: Kitap.
  16. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2016). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. VIII. T). Ufa: Kitap.
  17. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2017). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. IX. U-Ş). Ufa: Kitap.
  18. Hisamitdinova, F. G. (red.). (2018). Başqort tělěněŋ akademik hüźlěgě (C. X. I-Ya). Ufa: Kitap.
  19. İşbirzin, F. E, Gelevitdininov, İ. G., Halikova, R. H. (1993). Başqort ezebi tělěněﴛ tarihi. Öfö: Başqortostan Kitap Neşrieti.
  20. Katarinskiy, V. (1899). Başkirsko-russkiy slovar. Orenburg.
  21. Kiyikbayev, C. G. (1958). Fonetika başkirskogo yazıka. Ufa: Başkirskoye knijnoye izdatelstvo.
  22. Kiyikbayev, C. G. (1966). Hezěrgě Başqort tělěněﴛ leksikahı hem frazeologiyahı. Öfö.
  23. Maksutova, N. H. (1976). Vostoçnıy dialekt başkirskogo yazıka. Moskva: Izdatelstvo ‘nauka’.
  24. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi sözlüğü. Ankara. TDK.
  25. Pallas, P. S. (ed.). (1787). Sravnitelnıye slovari vseh yazıkov i nareçiy I, sobrannıye desitseyu Vsevısoçayşey Osobı. St. Petersburg.
  26. Pallas, P.S. (red.). (1789). Sravnitelnıye slovari vseh’ yazıkov’ i nareçiy II, sobrannıye desitseyu Vsevısoçayşey Osobı. St. Petersburg.
  27. Pröhle, V., (2017), Başkurtça dil incelemeleri (çev. Ç. H. Arslan), ÇÜTAD, c. 2, s. 2, ss. 263-294.
  28. Rıbakov, S. G. (1897). Muzıka i pesni Uralskih‘ Musul’man‘ c‘ oçerkom‘ ih‘ bıta. Po istoriko-filologiçeskomu otdeleniyu. s. VIII. Tom II. No:2. St. Petersburg: Tipografiye Imperatorskoy Akademiy Nauk (no: 12).
  29. Seferov, R. T. (red.). (2021). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. VI. U-Ya). Kazan.
  30. Timirhanov, A. E. (red.). (2015). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. I. A-V). Kazan.
  31. Timirhanov, A. E. (red.). (2016). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. II. G-Y). Kazan.
  32. Timirhanov, A. E. (red.). (2017). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. III. K). Kazan.
  33. Timirhanov, A. E. (red.). (2018). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. IV. L-R). Kazan.
  34. Timirhanov, A. E. (red.). (2019). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. V. S-T). Kazan.
  35. Wright, S. (2004). Language policy and language planning. Basingstoke: Palgrave Macmillan).
  36. Zilayeva, R. A. & Abdrahmanova G. G. (red.). (1977). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. I A-Y). Kazan: Tataristan Kitap Neşriyatı.
  37. Zilayeva, R.A. & Abdrahmanova G. G. (red.). (1979). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. II K-S), Kazan: Tataristan Kitap Neşriyatı.
  38. Zilayeva, R. A., Abdrahmanova G. G. & Timirgalin, A. K. (red.). (1981). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. III T-H). Kazan: Tataristan Kitap Neşriyatı.
  39. Zilayeva, R.A. & Abdrahmanova G. G. (red.). (1979). Tatar tělěněŋ aŋlatmalı süzlěgě (C. II K-S), Kazan: Tataristan Kitap Neşriyatı.