Dergiler / Türkbilig / 2025 / Cilt: 2025 Sayı: 50

O Kİ BAĞLAMA EDATININ TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDAKİ GÖRÜNÜMÜ

The Appearance of the Conjunctions “o ki” in the Dialects of Turkish

Ceren Oğuz Kabadayı(KIRŞEHİR AHİ EVRAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-6626-2009
Sayfa
158–171
Yayın Tarihi
2025-12-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bölge ağızları üzerine hazırlanan çalışmalar esas alınarak elde edilen veriler doğrultusunda “o ki” bağlama edatının “-DIğI zaman/-DığIndA”, “-DIğI için” ve “öyle (bir)” anlamlarında da kullanıldığı, ayrıca pekiştirme maksatlı “o ki dā”, “o ki ki”, “o ki o” ve “o ki ya” şekillerindeki örnekleri de tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türkçede bağlaçlaşma yollarından biri, iki unsurun bir araya gelmesidir ve hem standart dilde hem de ağızlarda bu yolla oluşan çok sayıda bağlama edatının olduğu görülmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Türkiye Türkçesi ağızlarında örneklerine ve çeşitli anlamlarına rastlanan “o ki” bağlacı da bu yolla ortaya çıkmış bağlama edatlarından biridir. “O ki” bağlama edatı Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü’nde “o ki” ve “oki” şeklinde iki ayrı madde başı olarak yer almaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bölge ağızları üzerine hazırlanan çalışmalar esas alınarak elde edilen veriler doğrultusunda “o ki” bağlama edatının “-DIğI zaman/-DığIndA”, “-DIğI için” ve “öyle (bir)” anlamlarında da kullanıldığı, ayrıca pekiştirme maksatlı “o ki dā”, “o ki ki”, “o ki o” ve “o ki ya” şekillerindeki örnekleri de tespit edilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Türkiye Türkçesi ağızları · bağlama edatı · o ki

Özet

Türkçede bağlaçlaşma yollarından biri, iki unsurun bir araya gelmesidir ve hem standart dilde hem de ağızlarda bu yolla oluşan çok sayıda bağlama edatının olduğu görülmektedir. Türkiye Türkçesi ağızlarında örneklerine ve çeşitli anlamlarına rastlanan “o ki” bağlacı da bu yolla ortaya çıkmış bağlama edatlarından biridir. “O ki” bağlama edatı Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü’nde “o ki” ve “oki” şeklinde iki ayrı madde başı olarak yer almaktadır. Bu madde başları altında yapının Diyarbakır, Rize ve Kars ağızlarından derlenen “ne zaman ki” ve “mademki” anlamları yer almaktadır. “O ki” bağlama edatının unsurlarından biri olan “ki”, cümleleri birbirine bağlamakla görevli olup aynı zamanda bir isim unsuruyla birlikte ilgi cümlecikleri de kurmaktadır. Yapı içerisinde “ki” tür değiştirmezken diğer unsur olan “o” işaret zamiri ise fonksiyonunu kaybetmiştir. Bölge ağızları üzerine hazırlanan çalışmalar esas alınarak elde edilen veriler doğrultusunda “o ki” bağlama edatının “-DIğI zaman/-DığIndA”, “-DIğI için” ve “öyle (bir)” anlamlarında da kullanıldığı, ayrıca pekiştirme maksatlı “o ki dā”, “o ki ki”, “o ki o” ve “o ki ya” şekillerindeki örnekleri de tespit edilmiştir. Çalışmada birleşik yapı şeklinde oluştuğu görülen “o ki” bağlama edatının Türkiye Türkçesi ağızlarında kullanılmakta olup sözlüklerde yer almayan anlamları ve bu anlamların tespit edildiği yöre ağızlarından örnekler ortaya konulmuştur. Ayrıca iki ayrı sözcük türünün bir araya gelmesi neticesinde ortaya çıkan bu bağlama edatının oluşum süreçlerinin de üzerinde durulmuştur.

Abstract

One of the methods of forming conjunctions in Turkish is combination of two elements. Many conjunctional particles have been formed through this process in the standard language and in dialects. The conjunction “o ki”, found in various meanings and examples in the dialects of Turkish spoken in Türkiye, is one of the conjunctional particles formed through this method. The conjunction “o ki” appears as “o ki” and “oki” as two separate entries in the Dialects Compilations Dictionary in Türkiye. Under these entries, meanings such as “ne zamanki [since]” and “mademki [when]” are documented based on examples collected from the dialects of Diyarbakır, Rize, and Kars. “ki” element of the conjunction functions to connect sentences and forms relative clauses when combined with a noun phrase. While “ki” does not change its grammatical category within the structure, the demonstrative pronoun “o” has lost its original function. This study determined the conjunction “o ki” is also used with the meanings “-DIğI zaman, -DIğI için and öyle (bir)”. Additionally, examples such as “o ki dā, o ki ki, o ki o, o ki ya” have been identified as forms used for emphasis.The study revealed the cojnjuction “o ki”, seen to be formed in the form of a compound structure, is used in the Turkish dialects in Türkiye with meanings not included in the dictionaries. The study presented examples from the dialects where these meanings were determined. This study lastly presents the formation processes created by combination of two different types of words.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kabadayı, C. O. (2025). O Kİ BAĞLAMA EDATININ TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDAKİ GÖRÜNÜMÜ. Türkbilig, Cilt: 2025 Sayı: 50, 158–171. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1602766

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Balpınar, M. (2023). Gönderimde o işaret sözcüğünün rolü. H. Çiftçi & M. Doğar (Ed.), Sosyal Bilimlerde Güncel Çalışamalar-2 içinde (ss. 107-128). Ankara: İksad Yayınevi.
  2. Beşirov, K. (2008). Azerbaycan Türkçesinde cümle üstü birlikler. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  3. Brendemoen, B. (2008). Anadolu ağızlarındaki sözdizimi üzerine bir not. Turkish Studies, 3/3: 166-175. doi.org/10.7827/TurkishStudies.336. Cantürk, S. (2023). Gümüşhane ve yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük). (Yüksek Lisans Tezi), Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Giresun.
  4. Csató, É. Á. & Johanson L. (2021). On the grammaticalization of two types of ki in Turkic. Journal of Turkology, 31/Özel Sayı: 1-14. doi.org/10.26650/iuturkiyat.994834.
  5. Çağatay, S. (1963). Türkçede ki < erki. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 245-250.
  6. Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Bilig, 45: 131-146.
  7. Doğan, E. (2020). Türk söz diziminin bir sorunu: ki’li cümleler birleşik cümle midir yoksa bağlı cümle mi? Türkoloji Dergisi, 24(2): 177-188.
  8. Doğru, F. (2022). Türkiye Türkçesinde yer tutucular. Ankara: Gazi Kitabevi.
  9. Ercilasun, A. B. (2002). Kars ili ağızları ses bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  10. Esmer, E. (2009). Söylem belirleyici ki'nin işlevlerinin ezgi ile desteklenmesi. Dil ve Edebiyat Dergisi, 6/1: 1-16.
  11. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum ili ağzıları (inceleme-metin-sözlükler ve dizinler) (2. cilt). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  12. Gökçe, F. (2013). Gramerleşme teorisi ve Türkçe fiil birleşmeleri. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü.
  13. Günay, T. (2003). Rize ili ağizları (inceleme-metinler-sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  14. Günaydın, M. (2018). Trabzon/Tonya ağzı örneğinde işlevsel bir ağız sözlüğü oluşturma denemesi. (Yüksek Lisans Tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
  15. Hacieminoğlu, N. (1992). Türk dilinde edatlar. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı.
  16. Hirik, E. (2017). Türkiye Türkçesinde eşzamandalık. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi TAED 60: 203-226. doi.org/10.14222/Turkiyat3748.
  17. Hopper, P. J. (1991). On some principles of grammaticization. E. C. Traugott & B. Heine (Ed.), Approaches to Grammaticalization (2 vols.) içinde (ss. 17-35). Amsterdam /Philadelphia: Benjamins.
  18. Hürmüzlü, H. (2003). Kerkük Türkçesi sözlüğü, İstanbul: Kerkük Vakfı. Karahan, L. Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2011.
  19. Kaynak, O. (1969). Türkçede bağlaçlar. Türk Dili Aylık Dil ve Yazın Dergisi, 697-705.
  20. Koruk, Ö. (2019). Yusufeli Ağzı. (Yüksek Lisans Tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Rize.
  21. Lehmann, C. (1985). Grammaticalization: synchronic variation and diachronic change. Lingua e Stile, 20: 303-318.
  22. Özkan, M. (2012). Eski Türkiye Türkçesinde ki/kim bağlaçlarının kullanılışı üzerine. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 31: 243 - 255.
  23. Sağır, M. (1995). Erzincan ve yöresi ağızları (inceleme-metinler-sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  24. Sarı, İ. (2015). Türkçede ekleme dışı sözcük yapımı ve sözlükselleşme. (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
  25. Sarıahmet, E. (2018). Rize Çamlıhemşin ağzı. (Yüksek Lisans Tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Rize.
  26. Şahin, T. (2016). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktarma sorunları -Azerbaycan masalları üzerine bir çalışma- (3.cilt / 132-226 sayfalar arası). (Yüksek Lisans Tezi), Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Nevşehir.
  27. Tokatlı, S. (2006). Anadolu ağızlarında ki bağlama edatı ile kurulan yardımcı cümleler. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1/21: 453-465.
  28. Türk Dil Kurumu. “Derleme Sözlüğü (Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü)”. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
  29. Türk Dil Kurumu. (1977). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü IX. Ankara.
  30. Terzibaşı, A. (1975). Kerkük hoyratları ve mânileri. İstanbul: Ötüken Yayınevi.
  31. Yavuz, S. (2011). Türkiye Türkçesi ağızlarında bağlaçlar, Diyalektolog. 3: 59-107.
  32. Yavuz, S. (2013). Türkiye Türkçesi ağızlarında bağlaçlar. Elazığ: Manas Yayıncılık.
  33. Yener, M. L. (2013). Ki’li tümceleri yeniden düşünmek: ki li tümceler birleşik tümce midir yoksa bağlı tümce midir? Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. 10/4: 165-176. doi: 10.1501/mtad.10.2013.4.48.