Dergiler / Türkbilig / 2025 / Cilt: 2025 Sayı: 50

ACÂYİBÜ’L-MAHLÛKÂT KİTAPLARINDA DEPREM

Earthquake in Ajā’ib al-Makhlūqāt Books

Sayfa
22–41
Yayın Tarihi
2025-12-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma sonucunda, Acâyibü’l-Mahlûkât kitaplarında depremin dönemin ilmî ve dinî bakış açılarıyla açıklandığı, tarihî depremlerin modern şehir planlaması ve afet yönetiminde kritik bir öneme sahip olduğu ve deprem habercisi olarak kabul edilen hayvanların modern bilimsel araştırmalarla incelenmesi gerektiği tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Arap ve İran edebiyatlarından tercüme edilerek Türk diline kazandırılan Acâyibü’l-Mahlûkât kitapları, evrendeki her türlü varlık/şey hakkındaki bilgiyi yazıldığı dönemin bilim anlayışına göre ve belirli bir sistem çerçevesinde aktaran ansiklopedik eserlerdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Acâyibü’l-Mahlûkât literatürünü farklı bir perspektiften ele alan bu çalışmanın, çeşitli disiplinlerde gerçekleştirilecek akademik araştırmalara katkı sunması amaçlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışma sonucunda, Acâyibü’l-Mahlûkât kitaplarında depremin dönemin ilmî ve dinî bakış açılarıyla açıklandığı, tarihî depremlerin modern şehir planlaması ve afet yönetiminde kritik bir öneme sahip olduğu ve deprem habercisi olarak kabul edilen hayvanların modern bilimsel araştırmalarla incelenmesi gerektiği tespit edilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Acâyibü’l-Mahlûkât kitapları · klasik Türk edebiyatı · doğal afetler

Özet

Arap ve İran edebiyatlarından tercüme edilerek Türk diline kazandırılan Acâyibü’l-Mahlûkât kitapları, evrendeki her türlü varlık/şey hakkındaki bilgiyi yazıldığı dönemin bilim anlayışına göre ve belirli bir sistem çerçevesinde aktaran ansiklopedik eserlerdir. Dolayısıyla bu kitapların geniş konu yelpazeleri arasında depreme dair bilgilere de yer verilmiştir. Bu bağlamda, Acâyibü’l-Mahlûkât’larda depremin nasıl konu edildiği çalışmamızın temel araştırma alanı olarak belirlenmiştir. Çalışmamızın giriş bölümünde, öncelikle deprem hakkında genel bilgilere ve klasik Türk edebiyatının depremi konu edinen diğer eserlerine kısaca değinilmiştir. Ardından Acâyibü’l-Mahlûkât literatürünün tarihî gelişiminden söz edilmiş, devamında bu eserlerde depremin nasıl ele alındığı belirli başlıklar altında incelenmiştir. Bu çalışmada, yaklaşık beş asır boyunca kaleme alınan Acâyibü’l-Mahlûkât kitaplarının örnekleri üzerinden bu literatürde depremin nasıl tanımlandığı, hangi nedenlerle ilişkilendirildiği, nasıl algılandığı, çeşitli şehirlerde meydana gelen depremlerin tarihî gerçekliği ve deprem habercisi olarak hangi hayvanların kabul gördüğü ortaya koyulmaya çalışılacaktır. Acâyibü’l-Mahlûkât literatürünü farklı bir perspektiften ele alan bu çalışmanın, çeşitli disiplinlerde gerçekleştirilecek akademik araştırmalara katkı sunması amaçlanmıştır. Çalışma sonucunda, Acâyibü’l-Mahlûkât kitaplarında depremin dönemin ilmî ve dinî bakış açılarıyla açıklandığı, tarihî depremlerin modern şehir planlaması ve afet yönetiminde kritik bir öneme sahip olduğu ve deprem habercisi olarak kabul edilen hayvanların modern bilimsel araştırmalarla incelenmesi gerektiği tespit edilmiştir.

Abstract

The Ajā’ib al-Makhlūqāt works, translated into Turkish from Arabic and Persian literary traditions, are encyclopedic compilations that convey knowledge concerning all entities and phenomena in the universe, structured in accordance with the scientific understanding and intellectual paradigms of their respective periods. Accordingly, within the broad thematic scope of these texts, references to earthquakes are also encountered. This study designates the representation of earthquakes in Ajā’ib al-Makhlūqāt literature as its principal area of inquiry. The introductory section presents a general overview of earthquakes, followed by references to other classical Turkish literary works that engage with the theme of seismic events. Subsequently, the historical development of the Ajā’ib al-Makhlūqāt tradition is outlined, and the treatment of earthquakes within this corpus is analyzed under specific thematic categories. Drawing upon examples spanning nearly five centuries, this research aims to elucidate how earthquakes were conceptualized within Ajā’ib al-Makhlūqāt literature, the causes to which they were attributed, prevailing perceptions surrounding these events, the historical veracity of earthquakes reported in various cities, and the identification of certain animals as harbingers of seismic activity. By approaching the Ajā’ib al-Makhlūqāt tradition from a novel analytical perspective, the study seeks to contribute to academic discourse across multiple disciplines. The findings indicate that earthquakes in these texts are interpreted through the epistemological and theological frameworks of their time; that accounts of historical earthquakes hold significant relevance for contemporary urban planning and disaster management; and that animals regarded as earthquake precursors merit further investigation through modern scientific methodologies.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Bardakçı, R., Aksakaloğlu, Ö. (2025). ACÂYİBÜ’L-MAHLÛKÂT KİTAPLARINDA DEPREM. Türkbilig, Cilt: 2025 Sayı: 50, 22–41. https://doi.org/10.59257/turkbilig.1610760

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (61)

  1. Adıvar, A. (1982). Osmanlı Türklerinde İlim. İstanbul: Remzi Kitabevi.
  2. Akın, L. (2012). İlk müstakil deprem kitabı: Risâle-i Zelzele. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 44(44), 1-81. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iutded.
  3. Arslantaş, N. (2003). İslam Dünyasında Depremler ve Algılama Biçimleri. İstanbul: Gelenek Yayınları.
  4. Arslantaş, N. (2013). Zelzele. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 44, ss. 227-231). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  5. Âşık Mehmed. (2007). Menâzırü’l-Avâlim (C. 3; M. Ak, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  6. Bahanur, Ö. B. (2011). Kilis Şairleri (Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.
  7. Bardakçı, R., & Aksakaloğlu, Ö. (2022). Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâî (ö. 969/1561-1562’den sonra)’nin Acâyibü’l-Mahlûkât türündeki tercümesi “Mir’ât-ı Kâ’inât”. ESTAD, 5(3), 1516-1535. https://dergipark.org.tr/tr/pub/estad/issue/74290/1218481.
  8. Bardakçı, R. (2022a). Tezkiretü’l-Acâyib ve Tercümetü’l-Garâyib (Eyyûb b. Halîl). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tezkiretu-l-acayib-ve-tercumetu-l-garayib-eyyub-bin-halil.
  9. Bardakçı, R. (2022b). Mir’ât-ı Acâibü’l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâibü’l-Mevcûdât (Hüseyin b. Muhammed b. Mustafa). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mir-at-i-aca-ibu-l-mahlukat-ve-kesf-i-gara-ibu-l-mevcudat-huseyin-b-muhammed-b-mustafa.
  10. Bardakçı, R., & Aksakaloğlu, Ö. (2023). Yûsuf b. Muhammed İbnü’l-Vekîl el-Milevî (ö. 1129/1717’den sonra)’nin Acâyibü’l-Mahlûkât tercümesi: Acâyibü’l-Mahlûkât ve Garâyibü’l-Mevcûdât. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (37), 821-840. https://doi.org/10.29000/rumelide.1405802.
  11. Bilge, M. L. (2000). İbnü’l-Verdî, Sirâceddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (C.21, ss. 238-239). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  12. Bilgin, O. (2010). Gökmenzâde’nin İşâret-nümâ adlı deprem risalesi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 1(2), 1-32. https://dergipark.org.tr/en/download/issue-file/44353.
  13. Bilik, M. B. (2020). Tarihsel süreçte depremler ve başa çıkma pratikleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(69), 721-728. http://doi.org/10.17719/jisr.2020.3991.
  14. Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâyî (t.y.). Mir’ât-ı Kâ’inât. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi, El yazmaları, MT 492.
  15. Bosna Kadısı Mevlânâ Gınâyî (t.y.). Mir’ât-ı Kâ’inât. Berlin Devlet Kütüphanesi, El yazmaları, Ms. Or. Oct. 3663.
  16. Coşkun, F. (2019). Osmanlı coğrafya literatürü ve “Acâibü’l-Mahlûkât janrı”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 17(33), 269-286. https://dergipark.org.tr/tr/pub/talid/issue/54143/731415.
  17. Çelik, E. (2019). Rodosî-zâde’nin Acâibü’l-Mahlûkât Tercümesi (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım) (Doktora Tezi). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uşak.
  18. Deprem. (2025). Güncel Türkçe Sözlük. http://sozluk.gov.tr
  19. Devellioğlu, F. (2003). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
  20. Mütercim Âsım Efendi (2013). Kâmûsü’l-Muhit Tercümesi. (M. Koç & E. Tanrıverdi, Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  21. Elmas, M. F. (2022). 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı (b)ilim-felsefe dünyası: Yeni anlayış karşısında duraksamanın bazı nedenleri üzerine. Felsefe Dünyası, 1(75), 298-336. https://dergipark.org.tr/tr/pub/felsefedunyasi/issue/71243/1092513#article_cite.
  22. Erdem, T. (2020). Mir’ât-ı Acâibü’l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâibü’l-Mevcûdât (İnceleme-Çeviri yazılı metin-Tıpkıbasım, 400a-488a) (Yüksek Lisans Tezi). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uşak.
  23. Erdoğan, M., Başçetin, Y., & Erkoç, K. (2021). Mir’âtü’l-Kâ’inât (Kâ’inatın Aynası) Hüsameddin Bursevî. Ankara: Sonçağ Yayınları.
  24. Erkan, M. (2016). Acâibü’l-Mahlûkât (İnceleme-Metin-Sözlük-İndeks). İstanbul: Akademi Titiz Yayınları.
  25. Göl, O. (2008). Ali b. Abdurrahman Acâibü’l-Mahlûkât (1.-35. varak) (Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
  26. Harman, Ö. F. (2003). Lût. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 27, ss. 227-229). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  27. Hüseyin Efendi b. Muhammed Mustafa (1702). Mir’ât-ı Acâyibü’l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâyibü’l-Mevcûdât. Staatbibliothek Marburg, Ms. Or. fol. 2562.
  28. İbn Kesîr, E. F. (1995). Büyük İslâm Tarihi: el-bidâye ve’n-nihâye (C. 11; M. Keskin, Çev.). İstanbul: Çağrı Yayınları.
  29. İbnü’l-Esîr, İ. (1991a). İslâm Tarihi: el-Kâmil fi’t-târih Tercümesi (C. 7; A. Ağırakça, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
  30. İbnü’l-Esîr, İ. (1991b). İslâm Tarihi: el-Kâmil fi’t-târih Tercümesi (C. 8; A. Ağırakça, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
  31. İzgi, C. (2022). Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 25, s. 160). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  32. Kahya, E. (2005). İbn Sina’nın mineraloji çalışmaları. BELLETEN, 69(256), 801-824. https://doi.org/10.37879/belleten.2005.801.
  33. Kanik, İ. (2023). Zilzâl sûresi bağlamında Kur’ân’ın deprem ve tabii âfetlere bakışı. İslam Araştırmaları Dergisi, (40), 101-125. https://doi.org/10.56361/usul.1333251.
  34. Karadeniz, A. (2007). Deprem ve Anormal Hayvan Davranışları. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi, 2(3), 99–102. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/34041.
  35. Kaya, B. (2022). Klasik Türk şiirinde depremlerle ilgili kullanımlar. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 96-103. https://doi.org/10.33905/bseusbed.1078010.
  36. Kaya, M. (2023). Kur’an açısından deprem olgusu. Tevilat, 4(2), 347-379. https://doi.org/10.53352/tevilat.1350366.
  37. Keskin, B. (1998). Selim-nâme (İshak b. İbrahim) (Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
  38. Kocabaş, O. S. (2018). Klasik Osmanlı düşüncesinde doğa fenomenleri (Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
  39. Koçoğlu, T. (2020). Rûznâmeci Muhammed Şâkir’in Acâ’ibü’l-Mahlûkât Tercümesi. Kayseri: Kimlik Yayınları.
  40. Koçoğlu, T. (2022). Acâ’ib içeren eserler arasında Babürnâme’nin Hindistan bölümü. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(1), 438-455. https://doi.org/10.32321/cutad.1072966.
  41. Köse, A., & Küçükcan, T. (2006). Deprem ve Din. İstanbul: Emre Yayınları.
  42. Kut, G. (1988). Acâibü’l-Mahlûkât. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 1, ss. 315-317). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  43. Kut, G. (2012). Acâyibü’l-Mahlûkât ve Garâyibü’l-Mevcûdât. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  44. Özdemir, M. (1994). Ebû Hâmid el-Gırnâtî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  45. Sakaoğlu, N. (1999). Dürr-i Meknûn Saklı İnciler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  46. Salmazzem, M. (2023). Kur’ân perspektifinden dünyevî âfetler ve deprem. T. Karasu & M. Aytepe (Ed.), Dinî İlimler Bağlamında Deprem içinde (ss. 87-116). Ankara: Fecr Yayınevi.
  47. Sarıkaya, B. (2019). Tercüme-i Acâ’ibü’l-Mahlûkât. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  48. Şemseddin Sami (2017). Kâmûs-i Türkî (R. Gündoğdu, N. Adıgüzel & E. F. Önal, Haz.). İstanbul: İdeal Kültür Yayınları.
  49. Şener, H. (2017). Kilisli Mustafa Rûhî’nin bir şiir mecmûasındaki gazelleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 43-52. https://doi.org/10.18069/firatsbed.346476.
  50. Tökel, D. A. (2023). Klasik edebiyatımızın deprem şahitliği. Yitiksöz Dergisi, (16), 53-59. https://kahramanmaras.bel.tr/fs/fields/magazine/pdf/2023/06/01/yitiksoz_16._sayi.pdf.
  51. Unat, Y. (2013). Zelzele. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 44, ss. 231-233). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  52. Uslu Azarak, L. (2023). Tarihin izdüşümünde Antakya (Antiokheia) kentinin depremselliği. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8(Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 3110-3228. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1347056.
  53. von Hees, S. (2014). Şaşırtıcı: Acâib edebiyatının bir eleştirisi ve yeniden okunması (Y. Özay, Çev.). Milli Folklor, 103, 142-162. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=103&Sayfa=139.
  54. Yamak, M. B. (2022). Yazıcızâde Kardeşler Muhammed Efendi-Ahmed-i Bîcân. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
  55. Yaniç, S. (2004). Hâce Hatîb Mahmûd er-Rûmî ve Harîdetü’l-Acâyib ve Ferîdetü’l-Garâyib Tercümesi İsimli Eserinin Edisyon Kritik ve Tahlili (Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
  56. Yazar, S. (2014). XVI. yüzyıl Türkçe seyahatnamelerinde acâib. Millî Folklor, (103), 98-110. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=103&Sayfa=95.
  57. Yazar, S. (2022). Tercüme-i Acâ’ib-i Mahlûkât ve Garâ’ibü’l-Mevcûdât (Sürûrî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tercume-i-aca-ib-i-mahlukat-ve-gara-ibu-l-mevcudat-sururi.
  58. Yıldız, E. (2022). Beyitleri titreten acı: Derviş Muhammed Emîn’in 1752 Edirne depremi ile ilgili Zelzelenâmesi. HİKMET-Akademik Edebiyat Dergisi, (16), 138-165. https://doi.org/10.28981/hikmet.1068770.
  59. Yoldaş, K. (2013). Doğal afetlerin klasik Türk şiirine yansımasına bir örnek: Sâbir Pârsâ Divanı’nda depremle ilgili dört tarih manzumesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10, 259-265. https://dergipark.org.tr/tr/pub/diclesosbed/issue/61617/920179.
  60. Yûsuf b. Muhammed İbnü’l-Vekîl el-Mîlevî (1717). Tercüme-i Acâ'ibü’l-Mahlûkât ve Garâ'ibü’l-Mevcûdât. Hamburg Üniversitesi Kütüphanesi (SUB HH), El yazmaları, Cod. orient. 342.
  61. Zamur, H. (2024). Kaf Dağı mitosunun tefsirlerdeki yansımaları. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 8(2), 478-497. https://doi.org/10.31121/tader.1527169.