KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2025 / Cilt: 14 Sayı: 28

Klasik Belagat Geleneğinde Mukaddime Kavramı: Mukaddime-i İlim ve Mukaddime-i Kitab Ayrımına Dair Tartışmalar

The Concept of Introduction in Classical Rhetoric Tradition: Debates on the Distinction Between Muqaddimat al-ʿIlm and Muqaddimat al-Kitāb

Nihat Tarı(Bitlis Eren Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi)0000-0003-0475-4419
Sayfa
354–384
Yayın Tarihi
2025-07-15
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, klasik belâgat geleneğinde mukaddimelerde amaç, konu ve fayda gibi unsurların sistematik bir şekilde ele alınmasının, modern akademik yazım pratiklerindeki “giriş” bölümlerine benzer bir disiplin anlayışını yansıttığı belirtilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, İslâm düşünce geleneğinde önemli bir kavram olan “mukaddime” kavramının klasik belâgat literatüründeki teorik ve metodolojik işlevlerini incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Mukaddime, yalnızca bir giriş bölümü değil, aynı zamanda ilimlerin teorik temellerini ve sistematik yapısını ortaya koyan bir araç olarak değerlendirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, klasik belâgat geleneğinde mukaddimelerde amaç, konu ve fayda gibi unsurların sistematik bir şekilde ele alınmasının, modern akademik yazım pratiklerindeki “giriş” bölümlerine benzer bir disiplin anlayışını yansıttığı belirtilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arap Dili ve Belâgatı · Fesâhat · Belâgat

Özet

Bu makale, İslâm düşünce geleneğinde önemli bir kavram olan “mukaddime” kavramının klasik belâgat literatüründeki teorik ve metodolojik işlevlerini incelemektedir. Mukaddime, yalnızca bir giriş bölümü değil, aynı zamanda ilimlerin teorik temellerini ve sistematik yapısını ortaya koyan bir araç olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, özellikle “mukaddime-i ilim” ve “mukaddime-i kitab” ayrımı etrafında şekillenen tartışmalara odaklanmaktadır. Sekkâkî’nin Miftâhü’l-ulûm ve Kazvînî’nin et-Telhîs adlı eserlerindeki yaklaşımlar, bu kavramın teorik temellerini anlamak açısından önemli bir zemin sunmaktadır. Sekkâkî, belâgatın temel kavramlarını eserin sonunda ele alırken, Kazvînî bu kavramları eserin başında ele almış ve böylece metodolojik bir yenilik getirmiştir. Bu farklılık, mukaddimenin ilmin mi yoksa metnin mi bir parçası olduğu sorusuna dair derin tartışmalara yol açmıştır. Çalışmada, Bahâüddîn es-Sübkî, Saʻdüddîn et-Teftâzânî ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî gibi âlimlerin görüşleri karşılaştırmalı olarak ele alınmış ve mukaddimenin belâgat ilmindeki teorik gelişimi analiz edilmiştir. Araştırma, nitel bir metin analizi yöntemiyle gerçekleştirilmiş ve birincil kaynaklar üzerinden yürütülmüştür. Mukaddimenin, ilmin temel unsurlarını ve metodolojik çerçevesini ortaya koyan bir yapı olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca, klasik belâgat geleneğinde mukaddimelerde amaç, konu ve fayda gibi unsurların sistematik bir şekilde ele alınmasının, modern akademik yazım pratiklerindeki “giriş” bölümlerine benzer bir disiplin anlayışını yansıttığı belirtilmiştir.

Abstract

This article investigates the theoretical and methodological roles of the "muqaddima" (introduction), a pivotal concept within the Islamic intellectual tradition, specifically in classical rhetorical literature. The muqaddima is presented not merely as a preliminary section but as a crucial instrument for articulating the theoretical underpinnings and systematic organization of various sciences. A central focus of the study is the scholarly debate surrounding the distinction between "muqaddimat al-ʿilm" and "muqaddimat al-kitāb". The differing approaches found in al-Sakkākī’s Miftāḥ al-ʻulūm, where fundamental rhetorical concepts are discussed at the work's conclusion, and al-Qazwīnī’s al-Talkhīṣ, which innovatively positions these concepts at the beginning, provide a significant foundation for understanding this theoretical divergence. This methodological shift by al-Qazwīnī ignited extensive discussions on whether the muqaddima is an intrinsic part of the science itself or merely pertains to the specific text. The research comparatively analyzes the perspectives of prominent scholars such as Bahā’ al-Dīn al-Subkī, Saʿd al-Dīn al-Taftāzānī, and Sayyid Sharīf al-Jurjānī, employing qualitative textual analysis of primary sources. The study underscores the muqaddima's function in delineating a science's core elements and methodological framework, noting that its systematic inclusion of a work's purpose, subject, and utility reflects a disciplinary rigor akin to modern academic introductions.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tarı, N. (2025). Klasik Belagat Geleneğinde Mukaddime Kavramı: Mukaddime-i İlim ve Mukaddime-i Kitab Ayrımına Dair Tartışmalar. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 14 Sayı: 28, 354–384. https://doi.org/10.53683/gifad.1640689

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (43)

  1. Abdülmünʻîm, Mahmûd Abdurrahmân. Muʻcemü’l-mustalahât ve’l-elfâzi’l-fıkhiyye. Kahire: Dâru’l-Fâzile, 1999.
  2. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Makâsıdü’n-nahviyye fî şerhi şevâhidi şürûhi’l-Elfiyye. thk. Alî Muhammed Fâhır vd. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2010.
  3. Bahâüddîn es-Sübkî, Ebû Hâmid Ahmed b. Ali b. Abdilkafî. Arûsü’l-efrâh fî şerhi Telhîsi’l-Miftâh. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Asriyye, 2003.
  4. Bânkîb, Abdüllah Abdurrahman. “Nemâzic min mukaddimâti kutubi’l-belâga: Tahlîl ve takyîm”. Mecelletü’l-câmiati’l-islâmiyye 6/183 (2018), 477-585.
  5. Bilâl, Abdürrazzâk. Medhal ilâ atebâti’n-nas dirase fî mukaddimâti’n-nakdi’l-Arabî. Beyrut: Afrikiya eş-Şark, 2000.
  6. Cebr, Ferîd vd. Mevsûʻatu mustalahâti ʻilmi’l-mantık ʻinde’l-ʻArab. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
  7. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammad. es-Sıhâh tacü’l-luga ve sıhâhi’l-ʻArabiyye. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn, 1990.
  8. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkahir b. Abdurrahman. Delâilü’l-iʻcâz fî ilmi’l-meʻânî. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2001.
  9. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkahir b. Abdurrahman. Esrâru’l-belâga fî ʻilmi’l-beyân. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2001.
  10. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. el-Hâşiye ʻale’l-Mutavvel. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2007.
  11. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. Taʻrîfât. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 1983.
  12. Çelebî, Katip. Keşfü’z-zunûn esâmi’l-kutubi ve’l-fünûn. Bağdat: Mektebetu’l-Müsennâ, 1941.
  13. Desûkî, Ebû Abdullah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Arafe. Hâşiyetü’d-Desûkî ʻalâ Muhtasari’l-maʻânî. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Mektebeti’l-Asriyye, 2007.
  14. Durmuş, İsmail. “Mukaddime”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/115-117. İstanbul: TDV Yay., 2006.
  15. Erhîle, Abbâs. Hâcisü’l-ibdâʻ fi’t-turâs dirâse fî mukaddimâti’l-kitâbi’l-İslâmî. Beyrut: el-Müessetü’l-ʻArabiyye li’l-Fikr ve’l-İbdâʻ, 2017.
  16. Erhîle, Abbâs. “Mukaddimetü’l-kitâb fi’l-luga ve’l-ıstılâh”. Cüzûrü’t-Türâs 6/11 (2002), 313-330.
  17. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Herevî. Tehzîbu’l-luga. thk. Muhammed ʻIvâz. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 2001.
  18. Hakkı, Muhammed Safâ Şeyh İbrâhîm. Ulûmü’l-Kur’ân min hilâli mukaddimâti’t-tefâsir. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2004.
  19. Halhâlî, Şemseddîn Muhammed b. Muzaffer el-Hatîbî. Miftâhu Telhîsi’l-Miftâh. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2011.
  20. Hıdır, Ahmed İbrâhîm. İʻdâdü’l-buhûs ve’-resâili’l-ʻilmiyye mine’l-fikre hatte’l-hâtime. Kahire, 2013.
  21. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʻcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
  22. İbn Haldûn, Kitâbü’l-ʻiber ve divânü’l-mübtede ve’l-haber fî eyyâmi’l-ʻArab ve’l-ʻAcem ve’l-Berber ve men âsârahum min zevi’s-sultâni’l-ekber. thk. Halil Şehhâde. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
  23. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâleddîn Abdullah b. Yûsuf. Muğni’l-lebîb ʻan kutubi’l-eʻârib. thk. Mâzin Mübârek, Muhammed Alî Hamdüllâh. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.
  24. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʻArab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
  25. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. Kâfiye fi’n-nahv. thk. Salih Abdülazim. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 2010.
  26. İsferâyînî, Ebû İshâk İsâmüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Arabşâh. el-Atvel Şerhu Telhîsi Miftâhi’l-ulûm. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2001.
  27. İşbilî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Abdülgafûr. İhkâmu sanʻati’l-kelâm. thk. Muhammed Ridvân ed-Dâye. Beyrut: Dâru’s-sekâfe, 1966.
  28. Karaarslan, Nasuhi Ünal. “Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/330-331. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
  29. Kâtib, Ebü’l-Hasen Ali b. Halef b. Abdilvahhâb. Mevâddü’l-beyân. thk. Hüseyn Abdulletîf. Trablus: Menşûrât Câmiati’l-Fâtih, 1982.
  30. Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn el-Hatîb Muhammed b. Abdirrahmân b. Ömer b. Ahmed. el-Îdâh fî ulûmi’l-belâga. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2003.
  31. Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn el-Hatîb Muhammed b. Abdirrahmân b. Ömer b. Ahmed. et-Telhîs fî ulûmi’l-belâga. Beyrut: Dârul-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2009.
  32. Kur’ân Yolu. Erişim 18 Kasım 2024. https://kuran.diyanet.gov.tr
  33. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mevâʻiz ve’l-iʻtibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 1418.
  34. Mollâzâde, Nizâmeddîn Osman b. Abdullah el-Hıtâî. Hâşiyetü Mollâzâde ʻalâ Muhtasari’l-meʻânî. Hicr: Matbaatu Nûrî, ts.
  35. Münyâvî, Mahlûf b. Muhammed el-Bedevî. Hâşiye ʻalâ Şerhi Hilyeti’l-lübbi’l-masûn. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
  36. Sekkâkî, Ebû Yaʻkûb Sirâceddîn Yûsuf b. Ebû Bekr b. Muhammed. Miftâhü’l-ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 1987.
  37. Siyâlkûtî, Abdülhakîm b. Şemsiddîn Muhammed. Hâşiyetü’s-Siyâlkûtî ʻalâ kitâbi’l-Mutavvel. Kum: Menşûrâtü’r-Radî, 1983.
  38. Teftâzânî, Saʻdüddîn Mesûd b. Ömer b. Abdullah. el-Mutavvel şerhu Telhîsi Miftâhi’l-ulûm. Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 2001.
  39. Teftâzânî, Saʻdüddîn Mesûd b. Ömer b. Abdullah. Şerhü’ş-Şemsiye. thk. Câdüllah Salih Bessâm. Amman: Dâru’n-Nûri’l-Mubîn, 2011.
  40. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Ali. Keşşafu ıstılahati’l-funûn ve’l-ulûm. thk. Alî Dahrûc. Beyrut: Mektebetu Lübnan Nâşirûn, 1996.
  41. Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrezzâk el-Bilgrâmî el-Hüseynî. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Dârul-Hidâye, ts.
  42. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Mufassal fî sınʻati’l-iʻrâb. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1993.
  43. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-ʻArabiyye, 1957.