KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 2

Endülüs Nahiv Geleneğinde Nakil ve Akıl Dengesi: Ebû Bekr ez-Zübeydî’nin Semâ‘ ve Kıyas Metodolojisine Kitâbu’l-Vâdıh ve Lahnu’l-‘Avâm Eksenli Bir Yaklaşım

The Balance of Transmission and Reason in the Andalusian Grammatical Tradition: An Approach to Abū Bakr al-Zubaydī’s Methodology of Samā‘ and Qiyās with Reference to Kitāb al-Wāḍiḥ and Laḥn al-‘Awâm

Tuba Özdemir0009-0005-5747-5394
Mehmet Yılmaz(ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8223-7065
Sayfa
885–899
Yayın Tarihi
2026-07-16
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Öte yandan, müellifin dilsel sapmaları ve galatları ele aldığı Lahnu’l-‘avâm adlı eserinde, halk dilindeki fonetik ve morfolojik bozulmalara karşı fasih Arapçanın otantik yapısını muhafaza etmek gayesiyle semâ‘ı mutlak bir denetim mekanizması, kıyası ise dilin iç disiplinini sağlayan matematiksel bir iskelet olarak konumlandırdığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Endülüs nahiv geleneğinin teşekkül ve kurumsallaşma sürecindeki en merkezi figürlerden biri olan Ebû Bekr ez-Zübeydî’nin (ö. 379/989) dil anlayışını, müellifin Kitâbu’l-Vâdıh ve Lahnu’l-‘avâm adlı eserleri üzerinden metodolojik bir analize tâbi tutmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Müellifin eğitim odaklı, pedagojik ve didaktik bir muhtasar mahiyetindeki Kitâbu’l-Vâdıh adlı eseri incelendiğinde, soyut nazarî tartışmalardan ziyade somut ve pratik uygulamalara öncelik verildiği görülmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Öte yandan, müellifin dilsel sapmaları ve galatları ele aldığı Lahnu’l-‘avâm adlı eserinde, halk dilindeki fonetik ve morfolojik bozulmalara karşı fasih Arapçanın otantik yapısını muhafaza etmek gayesiyle semâ‘ı mutlak bir denetim mekanizması, kıyası ise dilin iç disiplinini sağlayan matematiksel bir iskelet olarak konumlandırdığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arapça · Ebû Bekr ez-Zübeydî · Semâ‘

Özet

Bu çalışma, Endülüs nahiv geleneğinin teşekkül ve kurumsallaşma sürecindeki en merkezi figürlerden biri olan Ebû Bekr ez-Zübeydî’nin (ö. 379/989) dil anlayışını, müellifin Kitâbu’l-Vâdıh ve Lahnu’l-‘avâm adlı eserleri üzerinden metodolojik bir analize tâbi tutmaktadır. Araştırmanın temel odak noktasını, Arap dil biliminin epistemolojik ve metodolojik iki aslî rüknü olan semâ‘ (nakil) ve kıyas (akıl) prensiplerinin Zübeydî’nin eserlerinde nasıl fonksiyonel bir senteze dönüştüğü meselesi teşkil etmektedir. Müellifin eğitim odaklı, pedagojik ve didaktik bir muhtasar mahiyetindeki Kitâbu’l-Vâdıh adlı eseri incelendiğinde, soyut nazarî tartışmalardan ziyade somut ve pratik uygulamalara öncelik verildiği görülmektedir. Bu bağlamda, Basra nahiv ekolünün normatif, kuralcı ve sistemci yaklaşımının Endülüs coğrafyasındaki ilk tutarlı ve sistemli tezahürlerinden birinin bizzat Zübeydî eliyle inşa edildiği anlaşılmaktadır. Çalışma kapsamında, Zübeydî’nin isim cümlesi, nâsih harfler ve nâkıs fiiller gibi temel sentaktik kategorilerde semâ‘î verileri “Âmil Nazariyesi” çerçevesinde nasıl rasyonalize ettiği ve dilin mantıksal tutarlılığını hangi argümanlarla savunduğu derinlemesine tahlil edilmiştir. Öte yandan, müellifin dilsel sapmaları ve galatları ele aldığı Lahnu’l-‘avâm adlı eserinde, halk dilindeki fonetik ve morfolojik bozulmalara karşı fasih Arapçanın otantik yapısını muhafaza etmek gayesiyle semâ‘ı mutlak bir denetim mekanizması, kıyası ise dilin iç disiplinini sağlayan matematiksel bir iskelet olarak konumlandırdığı tespit edilmiştir. Araştırma neticesinde Zübeydî’nin, nâdir ve şâz rivâyetleri dilin genel kurallarını bozmamak adına dışlayan tasfiyeci bir tutum sergilediği, bununla birlikte dilin kendi iç işleyişine dayanan üretken bir kıyas anlayışını benimsediği ortaya konulmuştur. Bu metodolojik sentez, Endülüs nahiv düşüncesine hem özgün hem de disiplinli bir kimlik kazandırmış; Doğu İslâm dünyasının muazzam dil mirasının Batı İslâm dünyasına sistemli bir şekilde aktarılmasını sağlamıştır. Sonuç olarak bu makale, Zübeydî’nin sadece bir derleyici veya nakilci değil, aynı zamanda dilin mantıksal mimarisini yeniden kuran yetkin bir teorisyen olduğunu kanıtlamayı amaçlamaktadır.

Abstract

This study conducts a methodological analysis of the linguistic paradigm of Abū Bakr al-Zubaydī (d. 379/989), one of the most pivotal figures in the formation and institutionalization of the Andalusian grammatical tradition, through an examination of his seminal works, Kitāb al-Wāḍiḥ and Laḥn al-‘Awām. The primary focus of the research is the functional synthesis of samā‘ (transmission) and qiyās (analogy)-the two fundamental epistemological and methodological pillars of Arabic linguistics-as manifested in al-Zubaydī’s scholarship. An analysis of Kitāb al-Wāḍiḥ, a pedagogically oriented and didactic compendium, reveals a prioritization of concrete practical applications over abstract theoretical disputes. In this context, it is observed that al-Zubaydī established one of the first consistent and systematic manifestations of the Basran school’s normative and structuralist approach within the Andalusian landscape. Within the scope of this study, the manner in which al-Zubaydī rationalized transmitted data (samā‘ī) within the framework of the “Theory of Governance” (‘Āmil) in fundamental syntactic categories-such as nominal sentences, abrogating particles (nāsikh), and defective verbs (nāqiṣ)-is analyzed in depth, alongside the arguments he employed to defend linguistic logical consistency. Furthermore, it is determined that in Laḥn al-‘Awām, where the author addresses linguistic deviations and solecisms, he positioned samā‘ as an absolute regulatory mechanism and qiyās as a mathematical skeleton ensuring internal linguistic discipline against phonetic and morphological corruptions in colloquial speech. The research concludes that al-Zubaydī adopted a purist stance by excluding rare and anomalous (shādh) narrations to preserve general linguistic rules, while simultaneously embracing a generative understanding of analogy rooted in the language’s inherent logic. This methodological synthesis endowed Andalusian grammatical thought with a unique yet disciplined identity, facilitating the systematic transfer of the vast linguistic heritage of the Eastern Islamic world to the West. Ultimately, this article aims to demonstrate that al-Zubaydī was not merely a compiler or a transmitter, but a sophisticated theorist who reconstructed the logical architecture of the Arabic language.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Özdemir, T., Yılmaz, M. (2026). Endülüs Nahiv Geleneğinde Nakil ve Akıl Dengesi: Ebû Bekr ez-Zübeydî’nin Semâ‘ ve Kıyas Metodolojisine Kitâbu’l-Vâdıh ve Lahnu’l-‘Avâm Eksenli Bir Yaklaşım. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 2, 885–899. https://doi.org/10.53683/gifad.1871524

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (16)

  1. ‘Azzâvî, Ni‘met Rahîm. Ebû Bekr ez-Zübeydî el-Endelusî ve âsâruhû fi’n-nahv ve’l-luġa. Bağdat: Câmi‘atu Bağdâd, Yüksek Lisans Tezi, 1975.
  2. Enbârî, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn ‘Abdurrahmân b. Muhammed b. ‘Ubeydillâh. el-İġrâb fî cedeli’l-i‘râb ve Lume‘u’l-edille fî usûlü’n-nahv. thk. Sa‘îd el-Efgânî. Suriye: Matba‘atu’l-Câmi‘âti’s-Suriyye, 1376/1957.
  3. Enbârî, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn ‘Abdurrahmân b. Muhammed b. ‘Ubeydillâh. el-İnsâf fî mesâili’l-hilâf beyne’n-nahviyyîne’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. thk. Muhammed Muhyiddîn ‘Abdulhamîd. 1. Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1372/1953.
  4. Enbârî, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn ‘Abdurrahmân b. Muhammed b. ‘Ubeydillâh. Esrâru’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1420/1999.
  5. Hasbelâvî, Nesîm. “Nazarât İctimâ‘iyye ve luġaviyye fî’-Endelüs min hilâli kitâb “Lahnu’l-‘avâm” li’z-Zübeydî.” Muessesetu Kân et-Târîhiyye, 43/12, (2019), 102-113.
  6. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Usmân el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 1. Cilt. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyye’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 1371-1375/1952-1956.
  7. Kılıç, Ramazan. “Ebû Bekir ez-Zübeydî’nin Pedagojik Açıdan Arap Dilinin Öğretimindeki Yeri”, SEFAD, 42 (2013), 177-196.
  8. Râcihî, ‘Abduh Alî İbrâhîm. Durûs fî’l-mezâhibi’n-nahviyye. Beyrut: Dâru’n-Nahda el-‘Arabiyye, 1400/1980. Seyyid, ‘Abdurrahmân. Medresetu’l-Basra en-nahviyye. Mısır: Dâru’l-Ma‘ârif, 1388/1968.
  9. Sîbeveyh, Ebû Bişr ‘Amr b. ‘Usmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: el-Mektebetu’l-Hâncî, 1408/1988.
  10. Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celâluddîn ‘Abdurrahmân b. Bekr b. Muhammed. Buġyetu’l-vu‘ât fî tabakâti’-luġaviyyîn ve’n-nuhât. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl. 2. Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-‘Asrıyye, 1384/1964.
  11. Suyûtî, Ebu’l-Fadl Celâluddîn ‘Abdurrahmân b. Bekr b. Muhammed. el-İktirâh fî usûli’n-nahv ve cedelih. thk. Mahmûd Fucâl. Suriye: Dâru’l-Kalem, 1409/1989.
  12. Tayyib, ‘Abdurrahîm Yûnus. Ebû Bekr ez-Zübeydî ve ârâuhu’n-nahviyye beyne’l-Basrıyyîn ve’l-Kûfiyyîn min hilâli kitâbihi “el-Vâdıh fi’n-nahv.”. Sudan: Câmi‘atu Cezîre, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
  13. Zavalsız, Halit. “Zübeydî, Ebû Bekir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 44/519. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  14. Zebîdî, Ebu’l-‘Abbâs Zeynuddîn (Şihâbuddîn) Ahmed b. ‘Abdillatîf eş-Şercî. İ’tilâfu’n-nusra fî ihtilâfi nuhâti’l-Kûfe ve’l-Basra. thk. Târık el-Cenâbî. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kutub ve’l-Mektebetu’n-Nahda el-‘Arabiyye, 1407/1987.
  15. Zübeydî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. ‘Abdillâh b. Mezhic. el-Vâdıh fî ‘ilmi’l-‘Arabiyye. thk. ‘Abdulkerîm Halîfe. Amman: Merkezu’r-Ruvvâd, 1382-1396/1962-1976.
  16. Zübeydî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. ‘Abdillâh b. Mezhic. Lahnu’l-‘avâm. thk. Ramadân ‘Abduttevvâb. Kahire: el-Mektebetu’l-Hâncî, 1421/2000.