Dergiler / Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 2

Mu’tezile Kelamı Perspektifinden Yapay Zekâ ve Ölümsüzlük Tartışmaları

Discussions on Artificial Intelligence and Immortality from the Mu’tazili Perspective

Zeynep Şeren(gümüşhane üniversitesi)0000-0003-1253-730X
Zülkif Özer(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ)0009-0004-0058-9502
Berat Sarıkaya(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3308-6184
Sayfa
731–758
Yayın Tarihi
2026-07-16
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Makale, yapay zekânın bir “amaç” değil, “araç” olarak görülmesi gerektiği ve salim aklın rehberliğinde değerlendirilmesinin zorunlu olduğu fikrini öne çıkarmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, transhümanizm ve yapay zekâ bağlamında gündeme gelen biyolojik ve dijital ölümsüzlük iddialarını, İslam kelamının akılcı ekolü Mu’tezile’nin temel prensipleri ışığında eleştirel bir analize tabi tutmayı amaçlamaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Makale, öncelikle yapay zekânın “dar” ve “genel” formlarından hareketle ulaştığı noktayı ve transhümanist düşüncenin bu teknolojiye yüklediği ölümsüzlük misyonunu tartışmaya açarak “Biyolojik Ölümsüzlük” hedefi doğrultusunda telomeraz çalışmaları, kriyonik(cryonic) yöntemler ve beyin-bilgisayar arayüzleri gibi somut girişimleri değerlendirmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Makale, yapay zekânın bir “amaç” değil, “araç” olarak görülmesi gerektiği ve salim aklın rehberliğinde değerlendirilmesinin zorunlu olduğu fikrini öne çıkarmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kelam · Mu'tezile · Yapay zeka

Özet

Bu makale, transhümanizm ve yapay zekâ bağlamında gündeme gelen biyolojik ve dijital ölümsüzlük iddialarını, İslam kelamının akılcı ekolü Mu’tezile’nin temel prensipleri ışığında eleştirel bir analize tabi tutmayı amaçlamaktadır. Çalışma, teknolojik bir imkân olarak sunulan ölümsüzlük tasavvurunun, Mu’tezile’nin tevhid, adalet, insan iradesi ve ahiret inancı gibi kurucu ilkeleriyle derin bir gerilim içinde olduğu temel argümanından hareket etmektedir. Makale, öncelikle yapay zekânın “dar” ve “genel” formlarından hareketle ulaştığı noktayı ve transhümanist düşüncenin bu teknolojiye yüklediği ölümsüzlük misyonunu tartışmaya açarak “Biyolojik Ölümsüzlük” hedefi doğrultusunda telomeraz çalışmaları, kriyonik(cryonic) yöntemler ve beyin-bilgisayar arayüzleri gibi somut girişimleri değerlendirmektedir. Ardından, “Dijital Ölümsüzlük” kavramını, zihin yükleme ve dijital benlik fikri üzerinden inceleyerek bu yaklaşımın insanı maddeden ibaret gören materyalist temelini vurgulamaktadır. Biyolojik ölümsüzlük iddiası, Mu’tezile’nin ecel anlayışıyla; dijital ölümsüzlük tasavvuru ise insanı yaratılmış, ruh-beden bütünlüğüne sahip ve ahirette hesap verecek bir varlık olarak tanımlayan ontolojik çerçeveyle doğrudan çelişmektedir. Özellikle, “yaratıcı” konumuna soyunma ve “ebedilik” iddiası, Mu’tezile’nin tevhid anlayışını ihlal etmektedir. Bununla birlikte, tıbbi müdahaleler gibi “ömrü uzatma” amaçlı, iyileştirici teknolojik uygulamaların, insanın kendini koruma içgüdüsü kapsamında ve yaratıcıyı inkâr etmeyen bir niyetle kullanılmasının sorumluluğunun kişiye ait olduğu kabul edilmektedir. Makale, yapay zekânın bir “amaç” değil, “araç” olarak görülmesi gerektiği ve salim aklın rehberliğinde değerlendirilmesinin zorunlu olduğu fikrini öne çıkarmaktadır.

Abstract

This article aims to critically analyze claims of biological and digital immortality raised in the context of transhumanism and artificial intelligence, in light of the fundamental principles of Mu’tazila, the rationalist school of Islamic theology. The study is based on the fundamental argument that the notion of immortality presented as a technological possibility is in deep tension with the founding principles of Mu’tazila, such as tawhid, justice, human will, and belief in the afterlife. The article first discusses the point reached by artificial intelligence in its “narrow” and ‘general’ forms and the mission of immortality assigned to this technology by transhumanist thought. It then evaluates concrete initiatives such as telomerase research, cryonics, and brain-computer interfaces in pursuit of the goal of “Biological Immortality.” It then examines the concept of “Digital Immortality” through the ideas of mind uploading and digital identity, highlighting this approach's materialist foundation that views humans as merely physical entities. The claim of biological immortality contradicts Mu’tazila’s understanding of death; the concept of digital immortality directly conflicts with the ontological framework that defines humans as created beings possessing a unity of soul and body who will be held accountable in the afterlife. In particular, the assumption of the position of “creator” and the claim of ‘eternity’ violate the Mu’tazila’s understanding of tawhid. However, it is accepted that the responsibility for the use of therapeutic technological applications aimed at “prolonging life,” such as medical interventions, within the scope of the human instinct for self-preservation and with an intention that does not deny the creator, belongs to the individual. The article emphasizes the idea that artificial intelligence should be seen as a “tool” rather than an “end” and must be evaluated under the guidance of sound reason.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Şeren, Z., Özer, Z., Sarıkaya, B. (2026). Mu’tezile Kelamı Perspektifinden Yapay Zekâ ve Ölümsüzlük Tartışmaları. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 2, 731–758. https://doi.org/10.53683/gifad.1813932

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (57)

  1. Alpyağıl, Recep. Din Felsefesi Açısından Mu’tezile Gelen-Ek-i. 2 cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
  2. Aytepe, Mahsum. “The Problem of Human Integrıty in Transhumanısm”. İslami İlimler Dergisi 40, (2025), 389-407. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1602418
  3. Bağdâdî, Ebu Mansûr Abdulkâhir b. Tâhir. Ehl-i Sünnet Akâidi. çev. Ömer Aydın, İstanbul: İşaret Yayınları, 2016.
  4. BBC NEWS Türkçe “Bilim İnsanlarını Büyüleyen Üç 'Ölümsüz' Canlı”, Erişim: 16 Temmuz 2025. https://www.bbc.com/turkce/articles/cn03v9qw1q0o
  5. Black, Deborah L. “Psikoloji: Nefs ve Akıl”. İslam Felsefesine Giriş. ed. Peter Adamson-Richard Taylor, çev. M. Cüneyt Kaya, İstanbul: Küre Yayınları, 2015.
  6. Bouzenita, Anke Iman. “The Most Dangerous Idea?” Islamic Deliberations on Transhumanism”. Daru’l-Funun İlahiyat 29/2, (2018), 201-228. https://dx.doi.org/10.26650/di.2018.29.2.0031
  7. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el- Buhârî. el-Câmiʿu’s-sahîh. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2003.
  8. Bulut, Filiz - Özkan, Gülten. “Siborg Teknolojisi ve Uygulamalarının Tıp Etiği Açısından Değerlendirilmesi”. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 46/2 (2020), 256-262. https://doi.org/10.32708/uutfd.725389
  9. Can, Seyithan. “Transhümanizmin Ölümsüzlük İddiasının Kelâm İlminin Varlık Anlayışı Çerçevesinde Kritiği”. Kader 20/2 (2022), 605-625. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1144566
  10. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. et-Ta‘rîfât, ter. Arif Erkan, İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
  11. Çelebi, İlyas. “Ölüm ve Sonrası”. Kelam El Kitabı, ed. Şaban Ali Düzgün, Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
  12. Çelebi, İlyas. İslam İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kadı Abdülcebbar, İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
  13. Dalkılıç, Mehmet. İslam Mezheplerinde Ruh, İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
  14. Dede, Ayşegül. “Toprağın Dijitalleşmesi ve Dijital Ölümsüzlük”. İslami İlimler Dergisi 19/1 (2024), 63-85.
  15. Deperlioğlu, Ömer – Köse, Utku. Python İle Yapay Zekaya Giriş, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı, 2025.
  16. DW Türkçe, “Ruhumuzu Bilgisayara Yükleyip Ölümsüz Olmak Artık Hayal Değil.” Erişim 04 Ekim 2025. https://www.youtube.com/watch?v=6ReDQI_1f78
  17. Erdemir, Ayşegül Demirhan. Tıpta ve Etikte Deontoloji, İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri, 2011.
  18. Gültekin, Abdurrezzak. “Transhümanizm Bağlamında Yapay Zekâ Tanrıya Bir Baş Kaldırı Mıdır?”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28 (2021), 1-16.
  19. Harari, Yuval Noah. Homo Deus, çev. Poyzan Nur Taneli. İstanbul: Kollektif Kitap, 2016.
  20. Hayyât, Ebu’l-Hüseyn. Kitabü’l-İntisar Mutezile Savunusu. çev. Metin Yıldız. ed. Mehmet Azimli. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
  21. Hollanek, Nowaczyk- Basińska Tomasz, Katarzyna. “Griefbots, Deadbots, Postmortem Avatars: on Responsible Applications of Generative AI in the Digital Afterlife Industry”. Philosophy & Technology 37 /63, (2024), 1-22. https://link.springer.com/article/10.1007/s13347-024-00744-w#Fn1
  22. Hökelekli, Hayati. "Ölüm ve Ölüm Ötesi Psikolojisi", Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 3/3 (1991), 151-165.
  23. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut, Dâru’s –Sadr, 1994.
  24. İbn Meymûn, Delâletü’l-Hâirîn. “Kelâmcıların Cevher-Araz Teorisine İlişkin On İki Mukaddimesinin Tercümesi”. çev. Bilal Taşkın, Kelâm Araştırmaları Dergisi, 15/ 1 (2017), 219-246.
  25. İldeniz, Ayşegül. Ayşegül 5.0 Yapay Zekâ ve Gelecek İçin Otostopçunun Galaksi Rehberi, İstanbul: Doğan Kitap, 2025.
  26. Kādî Abdülcebbâr. “el-Muğnî fî Ebvâbi’t-Tevhîd ve’l-Adl”. Kahire: Müessetü’lMısrıyyeti’l -Âmme. 16 Cilt, 1965.
  27. Kādî Abdülcebbâr. Mu'tezile'de Din Usûlü. çev. Murat Memiş. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
  28. Kādî Abdülcebbâr. Müteşâbihu’l-Kur’an, thk. Ahmed Muhammed Zerzûr, Dâru’t-Türas, Kahire, I-II, 1969.
  29. Kādî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse, çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, I-II, 2013.
  30. Kādî Abdülcebbâr. Tenzîhü’l-Ḳurʾan ʿani’l-meṭâʿin, Beyrut: Dâru’n-Nehda, 2 Cilt, 2005.
  31. Kalyoncu, Rıza Tevfik. “Erken Dönem Kelâm Felsefesinde İnsanın Ontolojisi (Tanımı ve Mahiyeti) Problemi”. Temaşa Felsefe Dergisi 21 (2024), 42-61.
  32. Karadeniz, Osman. “Ecel ve Ömür”, Kelam El Kitabı, ed. Şaban Ali Düzgün, Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
  33. Koloğlu, Orhan Şener. “Mu‘tezile Kelamında Yeniden Yaratma”. Usul İslam Araştırmaları 9/9 (2008), 7- 40.
  34. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler'in Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
  35. Kurt, Fatih. “Ehl-i Sünnet'e Göre Ecel”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (2018), 116-131.
  36. Kurt, İsmail. Transhümanizm ve Tekillik Bağlamında Dinin Geleceği. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2021.
  37. Kutluer, İlhan. “Hayat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/8-12. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
  38. Merkle, Ralph C. “Uploading”. The Transhumanist Reader: Classical and Contemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More ve Natasha Vita-More. West Sussex: Wiley-Blackwell, 2013, 157-164.
  39. More, Max. “The Philosophy of Transhumanism”, The Transhumanist Reader: Classical and Contemporary Essays on the Science, Technology and Philosophy of the Human Future. ed. Max More ve Natasha Vita-More. West Sussex: Wiley-Blackwell, 2013, 1-17.
  40. Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Kalâid fi Tashihi’l-Akâid. thk. Albert Nasrî Nader, nşr. Dâru’l-Meşrık, Beyrut, 1986.
  41. Muslim, Ebu’l Huseyn el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîh’u-Muslim, Riyad: Dâr’uTaybe, 7 Cilt, 2006. Neuralink, “Pioneering Brain Computer İnterfaces”, Erişim: 07 Ekim 2025, https://neuralink.com/
  42. Okumuş, Namık Kemal. “Ezelî Yazgı Bağlamında Mu’tezile Düşünce Okulu’nun Ecel, Ömür ve İlim Anlayışı”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (RTEÜ Journal of Social Sciences) 1/2, (2015), 43-79.
  43. Öztemel, Ercan. “Yapay Zekâ ve İnsanlığın Geleceği”, Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği, ed. Muzaffer Şeker vd. Ankara: Tüba Yayınları, 2020, 95-112.
  44. Sabah. “Buz İçinde 230 Ölü Dirilmeyi Bekliyor”, Erişim: 03 Ekim 2025. https://www.sabah.com.tr/teknokulis/galeri/haber/buz-icinde-230-olu-dirilmeyi-bekliyor-395604234169/5.
  45. Saka, Gülizar Hazal. “Bir Ütopya Olarak Teknolojik Ölümsüzlük Sorunsalı: Teknolojik Ölümsüzlük”. V. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi - Bildiriler Kitabı IV. ed. Ümit güneş ve Eyüp Sami Yavaş. İstanbul: İlmi Etüdler Derneği (İlem), 2016, 237-247.
  46. Sarıkaya, Berat. Genlere Mudahale-İlahi Kader İlişkisi. İstanbul: Pınar Yayınları, 2014.
  47. Şehristani, Ebû’l-Feth Muhammed b. Abdülkerîm. el-Milel ve’n-Nihal. çev. Mustafa Öz, İstanbul: Litera Yayıncılık, 4. Baskı, 2017.
  48. Time. “2045: The Year Man Becomes Immortal”. Lev Grossman Erişim: 18 Temmuz 2025. https://time.com/archive/6595274/2045-the-year-man-becomes-immortal/
  49. Timurlenk, Ahmet Hamdi. Kâdî Abdülcebbâr’ın Sem’iyyât ile İlgili Görüşleri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
  50. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelam Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
  51. Tülüce, Hüseyin Adem. “Zihin Felsefesi Bağlamında Ruh Kavramının Bilinç Kavramına Dönüşümü”. Mütefekkir 10/20 (2023), 325-344.
  52. Unıversity of Cambridge. “Call for safeguards to prevent unwanted ‘hauntings’ by AI chatbots of dead loved ones”, Erişim: 6 Ocak 2026, https://www.cam.ac.uk/research/news/call-for-safeguards-to-prevent-unwanted-hauntings-by-ai-chatbots-of-dead-loved-ones
  53. Ünsal, Çağrı Zeybek-Büken, Nükhet Örnek. “Henrietta Lacks’in Ölümsüzlüğü: Tıp Tarihinin Gılgamış Destanı”. Türk Yaşam Bilimleri Dergisi, 3/2 (2018), 248-254. http://dergipark.gov.tr/tjls
  54. Webtekno, “Beynine Çip Takılan Felçli Bir Adamın Yaşadıkları”, Erişim: 13 Ekim 2025. https://www.youtube.com/watch?v=A4NeV3SQ4NM
  55. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Kur’an-ı Kerîm ve Türkçe Meali, sad. Mehmet Şirin Doğan, İstanbul: Seda Yayınları, 2007.
  56. Yitik, Ali İhsan. “Tenasüh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/443-446. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
  57. Zemahşerî, Ebu’l Kâsım Cârullah. el-Keşşâf An Hakâikı’t-Tenzîl fi Uyûni'l-Akâvîl fî Vücûhi't-Te’vîl. 2 Cilt, Beyrut: Darü’l-fikr, 1987.