KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Şarkiyat Mecmuası / 2025 / Sayı: 47

Harf-i Cerlerin Kur’ân-ı Kerîm’in Anlam Dünyasına Etkisi: Dilbilim, Tefsir ve Fıkıh Açısından Bir Değerlendirme

The Semantic Impact of Prepositions in the Qur’ān: A Linguistic, Exegetical, and Jurisprudential Analysis

Tevhit Ayengin(ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-1561-4828
Eid Abdulazız(BAYBURT ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, ARAP DİLİ VE BELAGATI ANABİLİM DALI)0000-0002-0927-5129
Sayfa
373–395
Yayın Tarihi
2025-10-22
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgulara göre bu edatlar tek ve sabit bir anlam taşımayıp; teb‘îz ve tebyîn (min), nihayet ve ma‘iyye (ilâ), istihkâk ve iltisâk (alâ), sebebiyet, istiâne ve te‘diyye (bi), zarfiyet ve sebebiyet (fî) gibi farklı semantik rollere sahiptir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’deki harf-i cerlerin anlam inşasına katkısını dilbilim, tefsir ve fıkıh perspektiflerini birleştiren sistematik bir çerçevede ele alır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bulgulara göre bu edatlar tek ve sabit bir anlam taşımayıp; teb‘îz ve tebyîn (min), nihayet ve ma‘iyye (ilâ), istihkâk ve iltisâk (alâ), sebebiyet, istiâne ve te‘diyye (bi), zarfiyet ve sebebiyet (fî) gibi farklı semantik rollere sahiptir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak çalışma, edatların işlevsel-semantik çözümlemesini hem rivayet hem dirayet tefsiriyle irtibatlandırarak, usûlî ilkeler eşliğinde hüküm üretiminde kaçınılmaz bir yöntem adımı olarak konumlandırır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arapça · Kur’ân · Harf-i cer

Özet

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’deki harf-i cerlerin anlam inşasına katkısını dilbilim, tefsir ve fıkıh perspektiflerini birleştiren sistematik bir çerçevede ele alır. İnceleme, َى” ,“(min (ِِم ْْن” َِل َى” ,“(ilâ (ِإ َاء” ,“(alâ (ََعَل ِي” ve)” bi (الَب فِ) fî)” edatlarının seçilmiş ayetlerdeki kullanımını üç katmanlı bir yöntemle (lügat—tefsir—fıkıh) çözümleyerek her harfin bağlama göre kazandığı çoklu işlevleri görünür kılar. Bulgulara göre bu edatlar tek ve sabit bir anlam taşımayıp; teb‘îz ve tebyîn (min), nihayet ve ma‘iyye (ilâ), istihkâk ve iltisâk (alâ), sebebiyet, istiâne ve te‘diyye (bi), zarfiyet ve sebebiyet (fî) gibi farklı semantik rollere sahiptir. Buna binaen çalışma, bu farklılıkların fıkhî istinbâtı doğrudan etkilediğini gösteren klasik örnekleri tartışır. ِ ِِق” ,Örneğin ََمََراِف ْ َى اْل َِل ِ ُُر ُُءو ِِس ُُكْْم” ;olmaması olup dâhil hükme dirseklerin ifadesinde” ِإ da”ِب başın tamamının mı yoksa bir kısmının mı mesh edileceği; “نََ كْْ سََ مْْ َ in’min daki”ِِمََّما َأ tebyîn mi teb‘îz mi olduğu gibi ihtilaflar, hükmün sonucunu değiştirebilmektedir. Yöntem bölümünde, dilcilerin sunduğu ihtimallerin (Ahfeş, Zeccâc, Rummânî; ayrıca Lisânü’l-Arab, Râgıb el-İsfahânî) tefsir geleneğinde (Taberî, Zemahşerî, Râzî, Kurtubî, İbn Kesîr) siyak-sibakla daraltılıp yönlendirildiği; fukahânın (Şâfiî, Kâsânî, İbn Kudâme, Cessâs, Beyhakî) ise bu nüansları amelî hükme dönüştürdüğü gösterilir. Sonuç olarak çalışma, edatların işlevsel-semantik çözümlemesini hem rivayet hem dirayet tefsiriyle irtibatlandırarak, usûlî ilkeler eşliğinde hüküm üretiminde kaçınılmaz bir yöntem adımı olarak konumlandırır.

Abstract

This study examines the contribution of the Qur’anic prepositions (ḥurūf al-jar) to meaning construction within a systematic framework that integrates linguistics, exegesis, and jurisprudence. It analyzes the uses of “نْْ مِِ) min),” “ىَ َِل َى” “,(ilā (ِإ َاء” “,(ʿalā (ََعَل الَب (bi),” and “يِ فِ) fī)” in selected verses through a three-tiered method (lexicography—tafsīr—fiqh), thereby making visible the multiple functions each particle acquires according to context. The findings indicate that these particles do not carry single, fixed senses; rather, they assume diverse semantic roles such as partitivity and specification (min), limit/terminus and accompaniment (ilā), entitlement/adhesion (ʿalā), causation, instrumentality/assistance, and transitivity (bi), as well as locative/temporal inclusion and, in some contexts, causation (fī). Accordingly, the study discusses classical cases showing that such differences directly affect juridical inference (istinbāṭ): for instance, whether the elbows are included in the ruling implied by “قِِ ِ ََمََراِف ْ َى اْل َِل ِ ُُر ُُءو ِِس ُُكْْم” whether”; ِإ بِ “requires wiping the whole head or only a part; and whether the min in “نََ كْْ سََ مْْ َ “ِِمََّما َأ denotes specification or partitivity—all of which alter the legal outcome. Methodologically, the possibilities adduced by the lexicographers are shown to be narrowed and directed by context (siyāq–sibāq) within the tafsīr tradition, while the jurists translate these nuances into operative rulings. In sum, particle analysis—integrated with riwāya/dirāya exegesis under uṣūl al-fiqh—is essential to legal reasoning.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ayengin, T., Abdulazız, E. (2025). Harf-i Cerlerin Kur’ân-ı Kerîm’in Anlam Dünyasına Etkisi: Dilbilim, Tefsir ve Fıkıh Açısından Bir Değerlendirme. Şarkiyat Mecmuası, Sayı: 47, 373–395. https://doi.org/10.26650/jos.1695888

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (56)

  1. Ahfeş, Ebü’l-Hasan el-Mâceşî. Ma'ânî’l-Kur’ân. thk. Hüdâ Mahmûd Karâa. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1990. google scholar
  2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001. google scholar
  3. Begavî, Hüseyin b. Mes‘ûd. Me'âlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdullah en-Nimer. Riyad: Dâr Taybe, 1997. google scholar
  4. Behûtî, Hilâl. Keşşâfü’l-kmâ' 'alâ metni’l-İknâ'. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1982. google scholar
  5. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. Ahkâmü’l-Kur'ân li ’ş-Şâfi 'î. thk. Abdülğanî Abdülhâlik. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1994. google scholar
  6. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003. google scholar
  7. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmi ‘u’ş-şcMh. thk. Cemâa mine’l-ulemâ. Kahire: es-Sultâniyye, 1894. google scholar
  8. Cessâs, Ahmed b. Ali. Ahkâmu’l-Kur ’ân. thk. Abdüsselâm Muhammed. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1994. google scholar
  9. Dârakutnî, Ali b. Ömer. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004. google scholar
  10. Desûkî, Muhammed b. Ahmed. Hâşiyetü’d-Desûkî ‘alâ’ş-Şerhi’--kebîr. thk. Muhammed Abdullah Şâhin. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1996. google scholar
  11. Ebû Dâvûd es-Sicistânî, Süleyman b. el-Eş‘as. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009. google scholar
  12. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahrü’l-muhît. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Mu‘avvaz. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993. google scholar
  13. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. et-Tezyîl ve ’t-tekmîlfî şerhi Kitâbi t-Teshîl. thk. Hasan Hindâvî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem; Riyad: Dârü Kunûzi İşbîliyâ, 1997. google scholar
  14. el-Enbârî, Abdurrahman b. Muhammed. Esrârü’l-'Arabiyye. Kahraman: Dârü’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1999. google scholar
  15. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. thk. Muhammed Avad Mur'ab. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-'Arabî, 2001. google scholar
  16. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Ma'ânî’l-Kur’ân. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 3. bs., ts. google scholar
  17. Heybe, İbnü’ş-Şeyh.Hurûfü’l-cerr beyne’l-me'ânî ve’l-vazâif. Tilimsân - Cezayir: Külliyyetü’l-Âdâb ve’l-lugât, Câmiat Ebû Bekr Belkâyd, 2017. google scholar
  18. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri'--muhtarşerhuTenvîri'--ebşâr. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Mu‘avvaz. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1994. google scholar
  19. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984. google scholar
  20. İbn Hişâm, Abdullah b. Yûsuf.Mugnî’l-lebîb ‘cnikütübi’l-e‘ârîb. thk. Mâzin el-Mübârek - Muhammed Hamdullah. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1964. google scholar
  21. İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-'azîm. thk. Sâmî Muhammed Selâme. Riyad: Dâr Taybe, 2. bs., 1999. google scholar
  22. İbn Kudâme el-Makdisî. el-Mugnî. thk. Mahmûd Fâid - Abdülkâdir Atâ. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1969. google scholar
  23. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullah. Şerhu’t-Teshîl. thk. Abdurrahman es-Seyyid - Muhammed Bedvî el-Mahtûn. Kahire: Hecr, 1990. google scholar
  24. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâr Sâdır, 3. bs., 1994. google scholar
  25. İbn Rüşd el-Hafîd, Muhammed b. Ahmed. Bidâyetü’l-müctehidve nihâyetü’l-muktaşıd. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2004. google scholar
  26. İbn Sellâm el-Kayrevânî, Yahyâ. Tefsîr (thk. Hind Şelebî). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004. google scholar
  27. İbnü’l-Emîr es-San‘ânî, Muhammed b. İsmâil. et-Tahbîr li-îdâhi me'ânî’t-Teysîr. thk. Muhammed Subhî Hallâk. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2012. google scholar
  28. İbnü’l-Enbârî, Muhammed b. el-Kâsım. el-Ezdâd. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1987. google scholar
  29. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddin Muhammed b. Abdülvâhid. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts. google scholar
  30. Kâsânî, Alâüddin. Bedâ’i'u’ş-şanâ’i'fîtertîbi’ş-şerâ’i'. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986. google scholar
  31. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur ânı. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. bs., 2006. google scholar
  32. Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. thk. Muhammed Mustafa el-A‘zamî. Abu Dabi: Müesseset Zâyid b. Sultan, 2004. google scholar
  33. Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü ehli’s-süııe. thk. Meclî Bâslûm. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005. google scholar
  34. Mecmû'a mine’l-ulemâ. el-Mevsû‘atü’l-fikhiyye. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâfve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1995. google scholar
  35. Mekkî b. Ebî Tâlib el-Kayrevânî. el-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâyefî ‘ilmi me‘ânî’l-Kur’ân ve tefsîrih. Buhûsü’l-Kitâb ve’s-Sünne, Külliyyetü’ş-Şerî'a, Câmi'atü’ş-Şârika, 2008. google scholar
  36. Mukâtil b. Süleyman. et-Tefsîr. thk. Abdullah Mahmûd Şehâte. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâs, 2002. google scholar
  37. Murâdî, Hasan b. Kâsım. el-Cinâ’d-dânîfîhurûfi’l-me‘ânî. thk. Fahrüddîn Kabâve - Muhammed Nedîm Fâzıl. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1992. google scholar
  38. Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1. bs., 1995. google scholar
  39. Nehhâs, Ahmed b. Muhammed. Ma‘âıî i‘râbi’l-Kur’âı. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1. bs., 1989. google scholar
  40. Nevevî, Yahyâ b. Şeref. Ravzatü’t-tâlibînve ‘umcettü’--müfün. thk. Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut - Dımaşk - Amman: el-Mektebü’l-İslâmî, 3. bs., 1991. google scholar
  41. Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. el-Müfazzal. Müfredât elfâzi’l-Kur’ân. thk. Şafvân Dâvdî. Beyrut: ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1979. google scholar
  42. Râzî, Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-'Arabî, 3. bs., 1999. google scholar
  43. Remlî, Muhammed b. Ahmed. Nihâyetü’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Miıhâc. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1984. google scholar
  44. Rummânî, Ali b. Îsâ. Ma‘âıî’l-hurûf. thk. İrfân Selîm Hasûne. Sayda - Beyrut: el-Mektebetü’l-'Asriyye, ts. google scholar
  45. Sa'lebî, Ahmed b. İbrâhim. el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân. thk. Şalâh Bâ'sümân vd. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 2015. google scholar
  46. Se'âlibî, Abdülmelik b. Muhammed. Fikhü’l-luga ve sırrü’l-'Arabiyye. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. Kahire: İhyâü’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2002. google scholar
  47. Sem'ânî, Mansûr b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Yâsir İbrâhîm. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1997. google scholar
  48. Semerkandî, Naşr b. Muhammed. Bahrü’l-‘ulûm. thk. Ali Muhammed Mu'avvaz vd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1993. google scholar
  49. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. Beyrut: Dârü’l-Ma'rife, ts. google scholar
  50. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1990. google scholar
  51. Şeybânî, Muhammed b. el-Hasen. el-Aşl. thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 2012. google scholar
  52. Şirbînî, Muhammed b. Muhammed. Muğnî’l-muhtâc ilâ marifeti elfâzi’l-Minhâc. thk. Ali Muhammed Mu'avvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1994. google scholar
  53. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi'u’l-beyân ‘an te'vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Suudi Arabistan: Dâr Hecer, 2001. google scholar
  54. Vâhidî, Ali b. Ahmed. et-Tefsîrü’l-basît. Suudi Arabistan: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd, 2009. google scholar
  55. Zeccâc, İbrahim b. es-Serî. Ma‘ânî’l-Kur’ân ve i'râbüh. thk. Abdülcelîl Şelebî. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1. bs., 1988. google scholar
  56. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an haka’ıkı gavâmızi’t-tenzîl ve ‘ıy>ûnıi’--akivvllfl vücûhi’t-te’vîl. Kahire: Dârü’r-Rayân li’t-Türâs; Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-'Arabî, 3. bs., 1987. google scholar