KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Şarkiyat Mecmuası / 2026 / Sayı: 48

Harîrî’nin Makâmât’ında Toplumun Aynası Olarak Meslekler: Temsil ve Eleştiri

Occupations as a Mirror of Society in al-Harīrī’s al-Maqāmāt:Representation and Critique

Hatice Derebaşı(AMASYA ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8403-5045
Şükran Fazlıoğlu(MARMARA ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-3738-4645
Sayfa
222–243
Yayın Tarihi
2026-05-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Dolayısıyla Makâmât ‘ta, yazarın belirli niteliklerle tasvir ettiği meslek mensupları ile onların davranış ve söylemleri rastgele seçilmemiş; aksine, bilinçli olarak toplumsal meseleler hikâyeler içerisine ustaca yerleştirilmiş ve dikkatle okunması gereken çok boyutlu yapılar olarak kurgulanmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, el-Harîrî’nin (ö. 516/1122) el-Makâmât adlı eserinde, bazı mesleklerin anlatı içinde temsillerini ve bu temsiller aracılığıyla toplumsal yapıya yöneltilen eleştirinin mahiyetini ortaya koymaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Harîrî, klasik Arap edebiyatının etkili yazın biçimlerinden biri olan makâme türü aracılığıyla dönemin sosyal dokusunu, zihniyet dünyasını ve kültürel değerlerini örtük ve îmâlı bir üslûpla; kimi zaman da ince bir ironi eşliğinde sunar.
💡
Sonuç & Katkı:Dolayısıyla Makâmât ‘ta, yazarın belirli niteliklerle tasvir ettiği meslek mensupları ile onların davranış ve söylemleri rastgele seçilmemiş; aksine, bilinçli olarak toplumsal meseleler hikâyeler içerisine ustaca yerleştirilmiş ve dikkatle okunması gereken çok boyutlu yapılar olarak kurgulanmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Harîrî · Makâmât · sosyal-eleştiri

Özet

Bu çalışma, el-Harîrî’nin (ö. 516/1122) el-Makâmât adlı eserinde, bazı mesleklerin anlatı içinde temsillerini ve bu temsiller aracılığıyla toplumsal yapıya yöneltilen eleştirinin mahiyetini ortaya koymaktadır. Harîrî, klasik Arap edebiyatının etkili yazın biçimlerinden biri olan makâme türü aracılığıyla dönemin sosyal dokusunu, zihniyet dünyasını ve kültürel değerlerini örtük ve îmâlı bir üslûpla; kimi zaman da ince bir ironi eşliğinde sunar. Eserde belirli meslek sahibi bireyler üzerinden yapılan temsiller, bireysel karakterlerle sınırlı kalmayarak bu figürler aracılığıyla ilgili mesleğin toplum içindeki konumu, dönemin değer yargılarını, saygınlık ölçütlerini, toplumda aksayan yönleri ya da bozulmaları da sunar. Bu meslekler, kimi zaman Harîrî’nin başkahramanı Ebû Zeyd es-Serûcî tarafından canlandırılır, kimi zaman onunla sahnede yer alan bir figür olarak rol alır, kimi zaman da makâme kahramanları arasında geçen konuşmaların merkezinde yer alır. Hikâyelerde yer verilen bu toplumsal roller aracılığıyla, anlatının hem zâhirinde hem de satır aralarında toplumdaki bozulmalara, işleyişteki aksaklıklara veya yanlış gidişata dair eleştirel mesajlar îmâ yoluyla aktarılır. Dolayısıyla Makâmât ‘ta, yazarın belirli niteliklerle tasvir ettiği meslek mensupları ile onların davranış ve söylemleri rastgele seçilmemiş; aksine, bilinçli olarak toplumsal meseleler hikâyeler içerisine ustaca yerleştirilmiş ve dikkatle okunması gereken çok boyutlu yapılar olarak kurgulanmıştır.

Abstract

This study reveals the representations of certain professions in al-Harīrī’s (d. 516/1122) al-Maqāmāt and the social critique conveyed through these depictions. Al-Harīrī, through the maqāma -a prominent literary form of classical Arabic literature- presents the social fabric, the mindset, and the cultural values of his time in an implicit and allusive style, sometimes accompanied by subtle irony. The representations of specific professional figures go beyond individual characterization; through these figures, the social position of the profession, prevailing values, standards of respectability, and flaws or corruptions in society are also conveyed. These professions are at times embodied by Harīrī’s protagonist, Abū Zayd al-Sarūjī. At other times, they play a role alongside him on stage and sometimes serve as the focus of dialogue among the maqâma characters. Through these social roles, the narratives convey both explicitly and implicitly critical messages regarding social decay, structural dysfunctions, or misdirection in society. Therefore, in al-Maqāmāt , the professional figures depicted with specific traits and their actions and statements are not chosen at random; rather, they are deliberately crafted as multilayered structures that require careful reading and consciously embed social issues within the stories.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Derebaşı, H., Fazlıoğlu, Ş. (2026). Harîrî’nin Makâmât’ında Toplumun Aynası Olarak Meslekler: Temsil ve Eleştiri. Şarkiyat Mecmuası, Sayı: 48, 222–243. https://doi.org/10.26650/jos.1803906

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (24)

  1. Almujalli, Hussam. “The Function of Poetry in the Maqamat al-Hariri”. PhD dissertation, Louisiana State University and Agricultural and Mechanical College, 2020. google scholar
  2. Avad, Yûsuf Nûr. Fennu’l-makâme beyne’l-meşrik ve’l-mağrib. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1979. google scholar
  3. Dabbûs, Randa ve Muhammed eş-Şerîde. “Sûretü’l-müctemaʿi’l-Abbâsî beyne’l-Hemedânî ve’l-Harîrî fî’l-Makâmât”. Dirasat: Human and Social Sciences 49, sy. 6 (2022): 361-73. google scholar
  4. Dayf, Şevkî. el-Makâme. Mısır: Dâru’l-Maârif, 3. Bs., 1954. google scholar
  5. Derebaşı, Hatice -Fazlıoğlu, Şükran. “Kurgudan Eleştiriye: Hemedânî ve Harîrî Makâmelerinde Edebî Tenkit”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27, sy 2 (2025): 341-358. google scholar
  6. Dülger, Oğuzhan. “Türkçe Metinlerde İroni Tespiti”. Proceedings of the 12th Turkish National Software Engineering Symposium (UYMS), CEUR Workshop Proceedings, 2018, 1-13. google scholar
  7. Gülle, Sıtkı. “Arap Edebiyatında ‘Makâme’ ve el-Harîrî’nin Osmanlı Medreselerinde Yüksek Arapça Öğretimi Çerçevesinde Okutulan ‘el-Makâmât’ı’”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Dârülfünûn İlâhiyat], sy 2 (2000): 179-201. google scholar
  8. Gülle, Sıtkı. “el-Harîrî: Hayatı, Arap Dili ve Edebiyatına Dair Çalışmaları”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1995. google scholar
  9. Harîrî. Makâmât (Veciz Anekdotlar). Çev. Sabri Sevsevil. Kabalcı, 2012. google scholar
  10. Harîrî, Ebû Muhammed el-Kâsım b. Alî. Makâmâtü’l-Harîrî. Beyrut: Matbaatü’l-Maârif, 1873. google scholar
  11. Hemedânî, Ahmed bin el-Hüseyin bin Yahyâ. Makâmâtü Bediüzzamân el-Hemedânî. Thk. Muhammed Muhyîddin Abdülhamîd. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1923. google scholar
  12. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed el-İrbilî. Vefeyâtü’l-aʿyân. Thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 8. Bs., 1972. google scholar
  13. Kılıç, Hulusi. “Harîrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 14 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hariri. google scholar
  14. Kostenko, Anna Petrivna. “The Concept of Irony in the Study of Literature”. Science and Education a New Dimension (Mykolaiv, Ukraine) 4, sy. 24 (2014): 10-13. google scholar
  15. Pakzad, Zahra ve Mahboube Panahi. “Social Criticism in Hariri’s Maqamat with a Focus on Al-Wasiti’s Miniature Paintings”. Asian Social Science 12, sy. 12 (2016): 82-89. google scholar
  16. Rahimian, Maryam, Reza Nazemian ve Saeed Vaez. “The Similar Literary Styles With Different Discourses: Foucauldian Reading of Maqamat of Al-Hamadhani, Al-Hariri, and Hamidi”. International Journal of Humanities and Social Science Invention (IJHSSI) 7, sy. 8 (2018): 11-24. google scholar
  17. Ruveykî, Razîka. “el-Batal el-İşkâlî fi’l-Makâmâti’l-Harîriyye beyne’l-mukaddes ve’l-müdenes: el-Makâme es-San‘âniyye -unmûzecen-”. Mecelletü’l-Ulûmi’l-İnsâniyye, sy 46 (2016): 189-95. google scholar
  18. Siyâm, Mahmûd Abdallâh Muhammed. “Esâlibü’n-nakdi’l-ictimâî fi Makâmâti’l-Harîrî: Dirâse belâgiyye”. Mecelletü Külliyyeti’l-Lugati’l-Arabiyye bi’l-Mansûra 2, sy. 32 (2013): 611-707. google scholar
  19. Sultân, Muhammed Cemîl. Fennü’l-kıssa ve’l-makâme. Dımaşk: Menşûrât Cemʿiyyeti’t-Temeddün el-İslâmî, t.y. google scholar
  20. Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekir. Tarihü’l-Hulefâ. Thk. Hamdî Demırdaş. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 2004. google scholar
  21. Şerîşî, Ebû Abbâs Ahmed b. Abdü’l-Mü’min el-Kaysî. Şerhu Makâmâti’l-Harîrî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006. google scholar
  22. Yâkût el-Hamevî. Muʿcemü’l-üdebâʾ. Thk. İhsân Abbâs. 7 cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993. google scholar
  23. Ya’kubî, Halife bin Harib bin Said. “Sûretü’l-müctemaʿi’l-Abbâsî min hilâli Makâmâti’l-Harîrî”. Yüksek Lisans Tezi, Câmiatü Mu’te, 2008. google scholar
  24. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985. google scholar