Dergiler / Şarkiyat Mecmuası / 2026 / Sayı: 48

Zemahşerî’de Methiye Şiiri: Selçuklu Devlet Adamlarına Methiyelerinin İncelenmesi

Al-Zamakhshari’s Praise Poetry: A Study of His Praises to Seljuk Statesmen

Ahmet Onur(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-4013-134X
Sayfa
55–80
Yayın Tarihi
2026-05-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda bu çalışma, Zemahşerî’nin bazı sultanlar için mersiyeler yazdığını ve bazı sultanlardan vezirleri överken bahsettiğini, şiirin ana konusunun sultanlara yönelik olmadığını ortaya koymuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Zemahşerî, beşinci ve altıncı yüzyıllarda doğuda Çin sınırlarından batıda Levant’a kadar uzanan Selçuklu İmparatorluğu döneminde yaşamıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu çalışma, Zemahşerî’nin çoğunlukla devlet çevrelerinde etkileşimde bulunduğu vezirler, kadılar, âlimler ve diğer devlet adamlarına yönelik övgülerini ele almaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda bu çalışma, Zemahşerî’nin bazı sultanlar için mersiyeler yazdığını ve bazı sultanlardan vezirleri överken bahsettiğini, şiirin ana konusunun sultanlara yönelik olmadığını ortaya koymuştur.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arap Dili ve Edebiyatı · Zemahşerî · Methiye Şiiri

Özet

Zemahşerî, beşinci ve altıncı yüzyıllarda doğuda Çin sınırlarından batıda Levant’a kadar uzanan Selçuklu İmparatorluğu döneminde yaşamıştır. Zemahşerî, bir şair olmasının yanı sıra tefsir, fıkıh, hadis, dil, belağat, edebiyat ve nahiv alanlarında büyük bir âlimdi. Bu konularda yaklaşık elli kitap yazmıştır. Bu çalışma, Zemahşerî’nin çoğunlukla devlet çevrelerinde etkileşimde bulunduğu vezirler, kadılar, âlimler ve diğer devlet adamlarına yönelik övgülerini ele almaktadır. Çalışma, Zemahşerî’nin övdüğü Selçuklu şahsiyetleri ile övgülerinin özelliklerini incelemeyi ve duygularını keşfetmeyi amaçlamaktadır. Çalışma şu soruya cevap bulmaya çalışmaktadır: Bilim ve edebiyatta yüksek mevkiiyle bilinen Zemahşerî için övgünün önemi neydi? Şiirlerinde övdüğü şahsiyetler kimlerdir? Çalışmanın önemi, bazı kaynakların iddia ettiğinin aksine, Zemahşerî’nin Selçuklu sultanlarıyla doğrudan bir temasının olmadığını kanıtlamaya çalışmasından kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda bu çalışma, Zemahşerî’nin bazı sultanlar için mersiyeler yazdığını ve bazı sultanlardan vezirleri överken bahsettiğini, şiirin ana konusunun sultanlara yönelik olmadığını ortaya koymuştur. Çalışma, onun övdüğü şahsiyetleri belirlemek ve şiirlerine dayanarak övgülerinin özelliklerini incelemek için betimsel ve analitik bir yaklaşıma dayanmıştır. Aynı zamanda, onun padişahlardan ziyade daha alt kademedeki vezirleri ve devlet adamlarını övdüğünü ortaya koymuştur. Ayrıca bu övgünün samimi bir duyguya dayanmadığı anlaşılmaktadır. Şairin, övdüğü kişileri diğerlerinden üstün gösterecek ölçüde abartıya başvurduğu da görülmektedir. Hayatının ilk dönemlerinde bu övgüler karşılığında ödül elde etmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Bu nedenle övgü teması, şiirinin yarısından fazlasını kapsayacak derecede şiirine hâkim olmuştur. Çalışmada ayrıca onun övdüğü bazı kişilerden ve bu kişileri hangi anlam ve niteliklerle övdüğünden de söz edilmiştir.

Abstract

Al-Zamakhshari lived in the Seljuk Sultanate, which stretched from China to the Levant during the fifth and sixth centuries AH. He was a renowned poet and scholar of religious and Arabic sciences. This research examines his panegyrics of Seljuk officials, particularly ministers, judges, and scholars, whom he frequently praised. The study aims to identify those he praised and to analyze the characteristics of his panegyrics. It begins with the following questions: What was the significance of panegyric for al-Zamakhshari, a figure of high standing in both scholarship and literature? And who were the individuals he praised in his poetry? The research’s importance stems from its attempt to demonstrate that al-Zamakhshari did not have a direct connection with the Seljuk sultans and that his praise of them was often indirect, occurring within the context of praising others. The research employs a descriptive-analytical approach to identify those he praised and to understand the characteristics of his panegyrics based on his poetry. The research proved that he praised ministers and statesmen who were lower than the sultans, and his praise did not stem from sincere emotion, as he resorted to excessive exaggeration. He sought reward in the beginnings of his life, and praise dominated his poetry until it reached more than half of it. The research mentioned some of those he praised and the meanings with which he praised them.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Onur, A. (2026). Zemahşerî’de Methiye Şiiri: Selçuklu Devlet Adamlarına Methiyelerinin İncelenmesi. Şarkiyat Mecmuası, Sayı: 48, 55–80. https://doi.org/10.26650/jos.180690

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (36)

  1. Alî, Seyyid Emîr. Muhtasaru Tarihi’l-Arab. çev. ‛Afîf el-Ba‛labakkî. Beyrut: Dâru’l-‛İlmi li’l-Melâyîn, 2. Basım, 1967. google scholar
  2. Arpa, Enver. Zemahşerî’nin Tefsirdeki Yeri. Ankara: Fecr Yayınları, 2012. google scholar
  3. Aṣfehânî, el-Fetḥ b. Alî el-Bendârî (ihtisâr). Târîḫu Devleti Âli Salcȗk li İmâduʼddîn el-Asfehânî. Mısır: Şirketu Tabʽiʼl-Kutubiʼl-Arabiyye, 1318/1900. google scholar
  4. Avcı, Hüseyin. “Şair Olarak Zemahşerî ve Divanı”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. Editörler: Ömer Aslan ve Ali Yılmaz. 1/139-150. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2023. google scholar
  5. Avcı, Hüseyin. “Zemahşerî Şiirlerinde Mersiye”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Mart 2021), 453-479. https://doi.org/10.51702/esoguifd.842277 google scholar
  6. Azzâm, Muhammed. el-Muṣṭalaḥu’n-Naḳdî fi’t-Turâsi’l-Edebi’l-‛Arabî. Beyrut-Halep: Dâru’ş-Şark el-‛Arabî, ty. google scholar
  7. Beyhaḳî, Alî b. Zeyd. Târîḫu Beyhaḳ. çev. Yusuf el-Hâdî. Dımaşk: Dâru İkra’, 1425/2004. google scholar
  8. Ḥamevî, Yâḳût. Muʽcemuʼl-Udebâʼ. thk. İhsân Abbâs. 7 cilt. Beyrut: Dâruʼl-Ġarbiʼl-İslami, 1993. google scholar
  9. Ḥûfî, Ahmed Muhammed. Ez-Zemahşerî. Kahire: Dâru’l-Fikriʼl-Arabî, 1386/1966. google scholar
  10. İbnu Ḫaldûn, Abduraḥman. Târîḫu İbni Ḫaldûn. thk. Ḫalîl Şiḥâde. Murâca‛atu. Suheyl Zekkâr. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1421/2000. google scholar
  11. İbnu Hallikân, Ebuʼl-Abbâs Şemsuddîn Ahmed. Vefayâtuʼl-Aʽyân ve Enbâʼu Ebnâʼiʼz-Zamân. thk. İhsân Abbâs. 8 cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1968. google scholar
  12. İbnu Kesîr, İsmâ’îl. El-Bidâyetu ve‎’‎n-Nihâye. thk. Muhammed Hassân Ubeyd. râca’ahu. Abdu’l-Kâdir el-Ernâ’ût ve Beşşâr ‛Avvâd Maʽrûf. 21 cilt. Katar: Vizâretu’l-Evkâf ve’ş-Şu’ûn ed-Dîniyye, 1436/2015. google scholar
  13. İbnu’l-‛Amrânî, Muhammed b. Ali. El-’İnbâ’ fî Tarihi’l-Hulafâ’. thk. Kâsim es-Sâmerrâ’î. Kahire: Dâru’l-Âfâk el-Arabiyye, 1419/1999. google scholar
  14. İbnu’l-Esîr, ‛İzzuddîn. El-Kâmilu fi’t-Tarih. thk. Ömer Abdusselam Tedmurî. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 2012. google scholar
  15. İbnu›l-Fuvatî, Kemâluddîn. Mecma‛ul-Âdâb fi Mu‛cemi’l-Elkâb. thk. Muhammed el-Kâzim. 6 cilt. Tahran: Mu’essesetu’t-Tibâ‛e ve’n-Neşr, Vizâretu’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-İslâmî, 1416 h. google scholar
  16. İbn Reşîḳ el-Ḳayrevânî, Ebû Alî el-Hasen. el-‘Umdetu fî Meḥâsini’ş-Şi‘ri ve Âdâbihî ve Naḳdihî. thk. Muhammed Muḥyiddîn Abdulḥamîd. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 5. Basım, 1401/1981. google scholar
  17. Ḳıftî, Cemâluddîn. İnbâhuʼr-Ruvâti ʽAlâ Enbâhiʼn-Nuhâti. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire-Beyrut: Dâru’l-Fikriʼl-Arabî ve Dâru’l-Kutubiʼs-Sakâfiyye, 1986. google scholar
  18. Köse, Hüseyin Rahmi. Mu‛tezilî-Hanevî Etkileşimi ve Zemahşerî. İstanbul-Konya: Kitaparası Yayınları, 2018. google scholar
  19. Meḥbûbe, Abdulhâdî Muhammed Rıza. Nizâmulmulk. Kahire: ed-Dâru’l-Mısrıyye el-Lubnaniyye, 1419/1999. google scholar
  20. Neccâr, Abdulhamîd Kâsim. “Ez-Zemahşerî Âsâruhu ve Menhecuhu’n-Nahvî.” Yüksek Lisans Tezi, Câmi‛atu’l-Fâtih, 1982. https://wadod.net/bookshelf/book/2569 google scholar
  21. Onur, Ahmet. “Halku’l-Kur’ân Meselesi Konusunda Söylenen Şiirler”. Şarkiyat Mecmuası 40 (2022), 15-50. https://doi.org/10.26650/jos.1061390 google scholar
  22. Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 26. Basım, 2015. google scholar
  23. Ṣallâbî, Alî Muhammed. Devletuʼs-Selâcike. Kâhire: Dâru İbniʼl-Cevzî, 1427/2006. google scholar
  24. Samancı, Hüseyin. Ez-Zemahşerî’nin Hayatı ve Arap Edebiyatı Alanındaki Çalışmaları.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 2015. google scholar
  25. Samʽânî, Abdulkerîm b. Muhammed. El-Muntahabu min Mu‛cemi Şuyûhi’s-Samʽânî. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdulkadir. 3 cilt. Riyad: Dâru ‛Âlemi’l-Kutub, 1417/1996. google scholar
  26. Sâmerrâ’î, Fâdil Sâlih. Ed-Dirâsâtu’n-Nahviyyetu ve’l-Luğaviyyetu ʽİnde’z-Zemahşerî. Bağdâd: Matbaʽtu’l-İrşâd, 1390/1971. google scholar
  27. Şîrâzî, Murazâ Âyetullah Zâde. Ez-Zemahşerî Luğaviyyen ve Mufessiren. Tak. Hüseyn Nassâr. Kahire: Dâru’s-Sekâfe, 1977. google scholar
  28. Tâş Köbri Zâde, Ahmed b. Mustafa. Miftahu’s-Sa‛âde. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutub el-‛İlmiyye, 1405/1985. google scholar
  29. Tûsî, Nizâmulmulk. Siyeru’l-Mulûk. çev. Yusuf Bekkâr. Beyrut: Dâru’l-Menâhil, 1428/2007. google scholar
  30. Zebîdî, Muhammed Murtażâ. Tâcü’l-ʿarûs min Cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. ‛Abdusselâm Muhammed Hârûn. 40 cilt. Küveyt: Matba‛atu Hukumetu’l-Küveyt, 2. Basım, 1415/1994. google scholar
  31. Zehebî, Şemsuddîn. Siyer Eʽlâmi’n-Nubelâ’. thk. Hassân Abdulmannân. 3 cilt. Lubnân: Beytu’l-Efkâri’d-Devliyye, 2004. google scholar
  32. Zehebî, Şemsuddîn. Târîhuʼl-İslâm ve Vefayâtuʼl-Maşâhîri veʼl-Aʽlâm. thk. Beşşâr ‛Avvâd Maʽrȗf. 52 cilt. Beyrut: Dâruʼl-Ġarbiʼl-İslami, 1424/2003. google scholar
  33. Zehrânî, Muhammed Musfir. Nizâmu’l-Vizâreti fi’d-Devleti’l-‛Abbasiyye. Beyrut: Mu’essesetu’r-Risâle, 1400/1980. google scholar
  34. Zemahşerî. Dîvânu Carullah ez-Zemahşerî. thk. Fâtime Yȗsuf el-Ḫiyemî. Beyrut: Dâru Sâdir, 1429/2008. google scholar
  35. Zemahşerî. Makâmâtuʼz-Zemahşerî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1402/1982. google scholar
  36. Ziriklî, Hayruddîn. El-Eʽlâm. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Malâyîn, 15. Basım, 2002. google scholar