Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightElde edilen bulgular; “nefs” terimiyle nitelenen şehir karakterindeki yerleşimlerin en az 5-6 kademeden oluşan, üst kademedeki büyük merkezlerin etrafında orta ve küçük ölçekli şehirlerin kümelendiği hiyerarşik bir “yıldız kümesi” örüntüsü sergilediğini ortaya koymaktadır.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Bu makale, Kanunî Sultan Süleyman döneminin başlarında (1520-1540, özellikle 1530 tarihli Muhasebe-i Vilayet defterleri) hazırlanan icmal tahrir kayıtlarına dayanarak Osmanlı şehirlerinin demografik portresini bütüncül biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, Osmanlı şehir tarihçiliğinde yerleşimleri kaza, nahiye veya sancak gibi idari-hukuki birimlerle özdeşleştiren geleneksel yaklaşımdan ayrılmakta ve kaynaklarda şehir hüviyetini işaretlemek üzere sistematik biçimde kullanıldığı düşünülen “nefs” terimini merkeze alarak idari statüden bağımsız 678 (verisi mevcut 620) yerleşimi analiz kapsamına dahil etmektedir. İmparatorluğun genelini kapsayan arşiv kayıtlarından derlenen yaklaşık 1000 satır ve 25 binden fazla veri noktasından oluşan veri tabanı aracılığıyla hane, mücerred, muaf, askerî ve bîve nüfus kategorileri ile müslüman, zimmî, Ermeni ve yahudi toplulukların coğrafi dağılımı incelenmektedir. ArcGIS tabanlı özgün tematik haritalarla desteklenen bu analiz, vilâyet, livâ ve nefs ölçeklerinde karşılaştırmalı olarak yürütülmektedir. Elde edilen bulgular; “nefs” terimiyle nitelenen şehir karakterindeki yerleşimlerin en az 5-6 kademeden oluşan, üst kademedeki büyük merkezlerin etrafında orta ve küçük ölçekli şehirlerin kümelendiği hiyerarşik bir “yıldız kümesi” örüntüsü sergilediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca gayri müslim nüfusun hane, mücerred ve mahalle düzeyinde belirgin bir mekânsal kümelenme eğilimi gösterdiği ve nüfus tahminlerinde kullanılan standart katsayıların şehir kademelenmesine göre yeniden değerlendirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı şehirlerini idari-hukuki ve dar coğrafi sınırların ötesine taşıyarak “niteliksel komşuluk” ilişkileri üzerinden yeniden tanımlayan bütünleşik bir çerçeve sunmakta, Osmanlı demografi ve şehir tarihi yazımına özgün bir katkı hedeflemektedir.
Abstract
This article aims to present a holistic demographic profile of Ottoman cities based on summary (icmal) tahrir registers prepared at the beginning of the reign of Suleiman the Magnificent (1520–1540, specifically the Muhasebe-i Vilâyet registers dated 1530). Departing from the traditional approach that equates settlements with administrative-legal units such as kaza, nahiye, or sancak, this study centers on the term nefs, used systematically in the sources to indicate urban identity, and incorporates 678 settlements (620 with data) regardless of administrative status. Using a database of some 1,000 rows and over 25,000 data points compiled from archival records covering the entire empire, the distribution of household (hane), bachelor (mücerred), tax-exempt (muaf), military (askerî), and widow (bîve) demographic categories, alongside Muslim, non-Muslim (zimmî), Armenian, and Jewish communities, is examined. Supported by original ArcGIS-based thematic maps, this analysis is conducted comparatively at the scales of province (vilâyet), district (livâ), and urban center (nefs). The findings reveal that settlements possessing urban character designated by the term nefs exhibit a hierarchical "star cluster" pattern comprising at least 5 to 6 tiers, where medium and small-scale cities cluster around major centers in the upper tiers. The non-Muslim population also shows pronounced spatial clustering at the household, bachelor, and neighborhood levels, and that standard multipliers used in population estimations should be re-evaluated according to urban hierarchy. In this context, the study offers an integrated framework that redefines Ottoman cities beyond administrative-legal and narrow geographical boundaries through "qualitative neighborhood" relations, aiming to make an original contribution to Ottoman demographic and urban history writing.