Dergiler / Sosyoekonomi / 2026 / Cilt: 34 Sayı: 69

Türkiye Tarımının Neoliberal Yeniden Yapılandırılması: Devlet Biçimleri, Sınıf İktidarı ve Tarihsel-Siyasal İktisat Merceğinden Bir Çözümleme, 1960’tan Günümüze

The Neoliberal Restructuring of Turkish Agriculture: An Analysis of State Forms and Class Power through the Lens of Historical-Political Economy, 1960-Present

Betül Sarı Aksakal(CELÂL BAYAR ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-2668-364X
Sayfa
161–188
Yayın Tarihi
2026-07-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma, 1980’lerden itibaren ülke sermayesinin uluslararasılaşmış sermaye ile kurduğu ilişkilerin ve küresel sermayenin yeniden üretim koşullarını sağlamayı görev edinen uluslararası finans kuruluşlarının telkinlerinin, korumacı kurumsal yapıları tasfiye eden, küçük üreticinin direncini zayıflatan ve tarımsal üretimi neoliberal hatlar boyunca yeniden tasarlayan bir dönüşümü tetiklediğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, Türkiye’nin 1960’tan günümüze uzanan tarımsal dönüşümünü tarihsel olarak temellendirilmiş ve kuramsal yoğunluğu yüksek bir siyasal iktisat okumasıyla ele almakta; tarımı yalnızca iktisadi bir alt sektör olarak değil, sınıf iktidarı, devlet biçimleri ve uluslararası sermaye ilişkilerinin kesiştiği stratejik bir mücadele alanı olarak kavramsallaştırmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışma, 1980’lerden itibaren ülke sermayesinin uluslararasılaşmış sermaye ile kurduğu ilişkilerin ve küresel sermayenin yeniden üretim koşullarını sağlamayı görev edinen uluslararası finans kuruluşlarının telkinlerinin, korumacı kurumsal yapıları tasfiye eden, küçük üreticinin direncini zayıflatan ve tarımsal üretimi neoliberal hatlar boyunca yeniden tasarlayan bir dönüşümü tetiklediğini göstermektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuçta, Türkiye tarım ekonomisi derin bir yapısöküme uğramış; toplumsal-ekonomik işlevi dönüşmüş, gıda egemenliği aşınmış ve kırsal üretim giderek daha kırılgan hâle gelmiş, krizlere açık küresel birikim döngülerine sıkıca eklemlenmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Finans Burjuvazisi · İthal İkamesi · Neoliberalizm

Özet

Bu makale, Türkiye’nin 1960’tan günümüze uzanan tarımsal dönüşümünü tarihsel olarak temellendirilmiş ve kuramsal yoğunluğu yüksek bir siyasal iktisat okumasıyla ele almakta; tarımı yalnızca iktisadi bir alt sektör olarak değil, sınıf iktidarı, devlet biçimleri ve uluslararası sermaye ilişkilerinin kesiştiği stratejik bir mücadele alanı olarak kavramsallaştırmaktadır. Makale, Türkiye tarımındaki süreğen krizlerin, birbiri ardına değişen birikim rejimleri ve bu rejimlere paralel olarak yeniden yapılandırılan devlet biçimleri incelenmeden anlaşılamayacağını ileri sürmektedir. Tarım politikası -teknokratik ve nötr bir araç olmaktan ziyade- bir sınıf mücadelesi alanı olarak işlev görmüş; devlet, egemen blokun (önce sanayi burjuvazisi, ardından finans kapital) kolektif örgütleyicisi olarak, tarımsal artığın sermaye birikimi lehine tahsisini ve yönlendirilmesini sağlamıştır. Çalışma, 1980’lerden itibaren ülke sermayesinin uluslararasılaşmış sermaye ile kurduğu ilişkilerin ve küresel sermayenin yeniden üretim koşullarını sağlamayı görev edinen uluslararası finans kuruluşlarının telkinlerinin, korumacı kurumsal yapıları tasfiye eden, küçük üreticinin direncini zayıflatan ve tarımsal üretimi neoliberal hatlar boyunca yeniden tasarlayan bir dönüşümü tetiklediğini göstermektedir. Sonuçta, Türkiye tarım ekonomisi derin bir yapısöküme uğramış; toplumsal-ekonomik işlevi dönüşmüş, gıda egemenliği aşınmış ve kırsal üretim giderek daha kırılgan hâle gelmiş, krizlere açık küresel birikim döngülerine sıkıca eklemlenmiştir.

Abstract

This article offers a historically grounded and theoretically rigorous political economy analysis of Türkiye’s agrarian transformation from 1960 to the present, framing agriculture not as a residual economic subsector but as a strategically contested terrain where class power, state forms, and internationally articulated capital intersect. It argues that the persistent crises of Turkish agriculture can only be understood by unpacking the successive regimes of accumulation and the evolving configurations of state power that have serially rearticulated the sector to the global circuits of capital. Agricultural policy, far from being a neutral technocratic instrument, has functioned as a site of class struggle, wherein the state, as the collective organiser of the ruling bloc (first the industrial bourgeoisie, later finance capital), mediated the extraction and redistribution of agrarian surplus in accordance with the imperatives of accumulation. The study highlights how the internationalisation of domestic capital since the 1980s, together with the prescriptions of international financial institutions tasked with reproducing global capital on a world scale, catalysed a paradigmatic shift: dismantling protectionist frameworks, eroding smallholder viability, and re-engineering agrarian production along neoliberal lines. The cumulative outcome has been the far-reaching deconstruction of Türkiye’s agrarian economy, transforming its socio-economic role, hollowing out food sovereignty, and binding rural production ever more tightly to volatile, crisis-prone global markets.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Aksakal, B. S. (2026). Türkiye Tarımının Neoliberal Yeniden Yapılandırılması: Devlet Biçimleri, Sınıf İktidarı ve Tarihsel-Siyasal İktisat Merceğinden Bir Çözümleme, 1960’tan Günümüze. Sosyoekonomi, Cilt: 34 Sayı: 69, 161–188. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2026.03.07

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (77)

  1. Acet, H. & R. Gevher (2023), “Covid-19 sonrası küresel gıda krizi”, in: İ. Bozkurt (ed.), Politik Ekonomi: Teori, Uygulama ve Yeni Yaklaşımlar (107-123), Ankara: Nobel.
  2. Akad, M.T. (2015), “Türkiye’de kırsal kesime müdahaleler 1960-1980”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi-Politiği 1923-2013 (91-111), Ankara: Nota Bene.
  3. Akçay, Ü. & O. Türel (2022), “Import-Substituting Industrialization Strategy and Planning Experience in Turkey, 1960-1980”, in: E. Özçelik & Y. Özdemir (eds.), Political Economy of Development in Turkey The Political Economy of the Middle East (163-195), Palgrave Macmillan, Singapore.
  4. Altaytas, K.M. (2024), “Agrarian change in neoliberal Turkey: Insights from privatization of the sugar industry”, Journal of Agrarian Change, 24(1), 25-62.
  5. Altıok, M. (2002), “Yeni liberal istikrar ve yapısal uyum programları: Türkiye ekonomisinde sermaye birikimi ve kriz”, Praksis, 5, 77-130.
  6. ANAP (1983), Anavatan Partisi Programı: Anavatan Partisi 6 Kasım 1983 Seçim Beyannamesi: Hükümet Programı, Ankara: TBMM.
  7. Ataç, K. (2000), “Küreselleşme: Bir Değerlendirme”, Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(1), 95-102.
  8. Avcıoğlu, D. (1965), “Toplum Kalkınması ve Gençlik”, Yön, 104, 10.
  9. Aydın, S. & Y. Taşkın (2022), 1960’tan Günümüze Türkiye Tarihi, İstanbul: İletişim.
  10. Aydın, Z. (2010), “Neo‐Liberal transformation of Turkish agriculture”, Journal of Agrarian Change, 10(2), 149-187.
  11. Aysu, A. (2023), Küreselleşme ve Tarım Politikaları, İstanbul: Su.
  12. Balassa, B. (1983), “Outward orientation and exchange rate policy in developing countries: The Turkish experience”, Middle East Journal, 37(3), 429-447.
  13. Baray, A.I. & T. Ergun (1990), 1980 Sonrası Dönemde Türkiye’nin Tarımsal Yapısında Ortaya Çıkan Değişmeler, İstanbul: Friedrich Ebert Vakfı.
  14. Barbaros, F. & Ö. Kozal (2014), “1970’li yıllarda kalkınma ve planlama: değerlendirme ve eleştirilere bakış”, in: F. Barbaros & J. Zurcher (eds.), Modernizmin Yansımaları: 1970’li Yıllarda Türkiye (136-186), Ankara: Efil.
  15. Barbaros, R.F. & A.E. Yıldırım (2013), “60’lı yıllarda iktisadi planlama ve kalkınmaya dair kavrayış ve değerlendirmelere bir bakış”, in: R.F. Barbaros & E.J. Zürcher (eds.), Modernizmin Yansımaları 60’lı Yıllarda Türkiye (83-124), Ankara: Efil.
  16. Başkaya, F. (1986), Türkiye Ekonomisinde İki Bunalım Dönemi - Devletçilikten 24 Ocak Kararlarına, Ankara: Birlik.
  17. Berthelot, J. (2001), L’agriculture talon d’Achille de la mondialisation. Clés pour un accord agricole solidaire à l’OMC, Paris: L’Harmattan.
  18. Çölaşan, E. (1984), 12 Eylül: Özal Ekonomisinin Perde Arkası, İstanbul: Milliyet.
  19. Değirmenci, E. (2017), “Türkiye Tarımında Neoliberal Dönüşüm ve Metalaşma”, Praksis, 43, 765-784.
  20. DPT - T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (1963), Kalkınma Planı (Birinci Beş Yıl) 1963-1967, Ankara.
  21. DPT - T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (1968), Kalkınma Planı (İkinci Beş Yıl) 1968-1972, Ankara.
  22. DPT - T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (1973), Kalkınma Planı (Üçüncü Beş Yıl) 1973-1977, Ankara.
  23. DPT - T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (1979), Kalkınma Planı (Dördüncü Beş Yıl) 1979-1983, Ankara.
  24. DPT - T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı (2001), Kalkınma Planı (Sekizinci Beş Yıl) 2001-2005, Ankara.
  25. Gerschenkron, A. (1962), Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays, Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.
  26. Gorvett, J. (2001), “Turkish Fiscal Crisis: A Necessary Evil”, Middle East, 23, 311.
  27. Günaydın, G. (2002), Küreselleşme ve Türkiye Tarımı, Ankara: TMMO Ziraat Mühendisleri Odası.
  28. Günaydın, G. (2006), “Türkiye Tarım Sektörü”, Tarım ve Mühendislik, 76(77), 12-27.
  29. Günaydın, G. (2009), “Türkiye Tarım Politikalarında ‘Yapısal Uyum’: 2000’li Yıllar”, Mülkiye Dergisi, 33(262), 175-221.
  30. Günaydın, G. (2014), “Köylülüğün Dönüşümü”, in: A. Abdullah & M. Kayaoğlu (eds.), Köylülükten Sonra Tarım: Osmanlı’dan Günümüze Çiftçinin İlgası ve Şirketleşme (457-534), Ankara: Epos.
  31. İslamoğlu, H. et al. (2008), “Türkiye’de Tarımda Dönüşüm ve Küresel Piyasalarla Bütünleşme Süreçleri”, TÜBİTAK Proje Raporu (No.106K137).
  32. Jessop, B. (2008), State Power: A Strategic-Relational Approach, Polity Press.
  33. Karadag, R. (2010), “Neoliberal restructuring in Turkey: From state to oligarchic capitalism”, MPIfG Discussion Paper 10/7.
  34. Kayabaşı, E.T. (2020), “COVID-19’un Tarımsal Üretime Etkisi”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 7(5), 38-45.
  35. Kazgan, G. (1999), “1980’lerde Türk tarımında yapısal değişme”, in: O. Baydar (ed.), 75 yılda Köylerden Şehirlere (31-37), İstanbul: Tarih Vakfı.
  36. Kendir, H. (2003), “Küreselleşen tarım ve Türkiye’de tarım reformu”, Praksis, 9, 277-300.
  37. Keyder, Ç. & Z. Yenal (2013), Bildiğimiz Tarımın Sonu: Küresel İktidar ve Köylülük, İstanbul: İletişim.
  38. Keyder, Ç. and Yenal, Z. (2011), Agrarian change under globalization: Markets and insecurity in Turkish agriculture. Journal of Agrarian Change, 11(1), 60-86.
  39. Kılıç, R. & E. Babayiğit-Sunay (2023), 2000 Yılı Sonrası Kalkınma Planları ve Yıllık Programlarda Türkiye’de Tarım, Bursa: Ekin.
  40. Koç, Y. (2014), “Türkiye’de kırsal kesimde mülksüzleşme (Osmanlı’dan Günümüze)”, in: A. Aysu & S. Kayaoğlu (eds.), Köylülükten Sonra Tarım - Osmanlı’dan Günümüze Köylünün İlgası ve Şirketleşme (125-194), Ankara: Epos.
  41. Konyalı, S. & O. Gaytancıoğlu (2002), “Yeni Şeker Kanunu’nun Türkiye Sanayine Etkilerinin İncelenmesi”, in: Turkey Fifth Agricultural Economics Congress, 18-20 September 2002, Erzurum.
  42. Korkut, S. (1984), Toprak Reformu ve Türkiye, Ankara: TBMM.
  43. Köymen, O. (1988), “Bahattin Akşit, Çelik Aruoba ve Nükhet Sirman-Eralp’in Tebliğlerine İlişkin Yorum”, in: Ş. Pamuk & Z. Toprak (eds.), Türkiye’de Tarımsal Yapılar (1923-2000) (233-236), Ankara: Yurt.
  44. Köymen, O. (2017), Kapitalizm ve Köylülük - Ağalar, Üretenler, Patronlar, İstanbul: Yordam.
  45. Kutlu, E. (1998), “Küreselleşme ve Etkileri”, Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 363-386.
  46. Marx, K. (1979 [1852]), “The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte”, in: K. Marx & F. Engels (eds.), Collected Works, London: Lawrence and Wishart.
  47. Ministry of Trade (2023), General agricultural sector report,, 12.09.2025.
  48. Mücek, A.A. (2009), 12 Eylül Askeri Darbesinin Ekonomi Politiği, İstanbul: Gökkuşağı.
  49. Mücek, A.A. (2019), Türkiye’nin Tarihi ve Ekonomik Politik Yapısı (1838-2016), İstanbul: Belge.
  50. Oktar, S. & A. Varlı (2010), “Türkiye’de 1950-54 döneminde Demokrat Parti’nin tarım politikası”, Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 28(1), 1-22.
  51. Oral, N. (2006), Türkiye tarımında kapitalizm ve sınıflar, Ziraat Mühendisleri Odası Tarım Politikaları Dizisi, No. 6, Ankara.
  52. Oral, N. (2015a), “Türkiye tarımında üretim ilişkilerindeki bölgesel farklılıklar”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi-Politiği 1923-2013 (411-427), Ankara: Notabene.
  53. Oral, N. (2015b), “Tarım ve gıdada çok uluslu şirketlerin egemenliği”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi-Politiği 1923-2013 (159-200), Ankara: Notabene.
  54. Oral, N. (2020), Türkiye’de tarım nasıl çökertildi?, Ankara: Redaksiyon.
  55. Oral, N. et al. (2015), “Cumhuriyet döneminde uygulanan tarım politikaları”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi Politiği 1923-2013 (71-90), Ankara: Notabene.
  56. Özmucur, S. (1987), Milli gelirin üç aylık dönemler itibariyle tahmini, dolar ifadesi ve gelir yolu ile hesaplanması, İTO, Publication No: 1987/1.
  57. Pamuk, Ş. (2008), “Agriculture and economic development in Turkey, 1870-2000”, in: P. Lains & V. Pinilla (eds.), Agriculture and Economic Development in Europe Since 1870 (375-396), London: Routledge.
  58. Poulantzas, N. (1978), Political power and social classes, London: Verso.
  59. Poulantzas, N. (1980), State, power, socialism, London: Verso.
  60. Ruger, J.P. (2005), “The changing role of the World Bank in global health”, American Journal of Public Health, 95(1), 60-70.
  61. Şahinöz, A. (2014), “Küresel ekonomiden küresel tarım politikalarına uluslararası aktörler: IMF, DB, DTÖ”, in: A. Aysu & S. Kayaoğlu (eds.), Köylülükten Sonra Tarım: Osmanlıdan Günümüze Çiftçinin İlgası ve Şirketleşme (411-454), Ankara: Epos.
  62. Şener, B. & Ç.D. Çolak (2019), “Türkiye’de Yeni Sağ’ın Kamu Yönetimi Anlayışı: Turgut Özal ve ANAP”, The Journal of Academic Social Science, 18(18), 393-417.
  63. Şengül, H. & O. Sarıbal (2015), “Makro-Ekonomik Göstergelerle Türkiye Tarımı”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi Politiği 1923-2013 (131-159), Ankara: Notabene.
  64. Shapiro, H. & L. Taylor (1990), “The state and industrial strategy”, World Development, 18(6), 861-878.
  65. Skocpol, T. (1985), Bringing the state back in: Strategies of analysis in current research, Cambridge University Press.
  66. Sönmez, M. (1982), Türkiye Ekonomisinde Bunalım 24 Ocak Kararları ve Sonrası, İstanbul: Belge.
  67. Sönmez, M. (2013), “90 yıllık birikim sürecinin kilometre taşları (1923-2013)”, in: N. Oral (ed.), Türkiye’de Tarımın Ekonomi Politiği:1923-2013 (11-33), İstanbul: Nota Bene.
  68. Tetik, İ. (2023), Demokrat Parti dönemi ve Türk siyaseti 1946-1960, Ankara: Liman.
  69. TÜSİAD (1981), Tarım Raporu, Publication No: TÜSİAD-T/81.3.68. İstanbul.
  70. TÜSİAD (2008), Türkiye’de Tarım ve Gıda: Gelişmeler, Politikalar ve Öneriler, İstanbul.
  71. Ulusan, A. (1980), “Public policy toward agriculture and its redistributive implications”, in: E. Ozbudun & A. Ulusan (eds.), The Political Economy of Income Distribution in Turkey (125-167), New York: Holmes and Meier.
  72. World Bank (2007), World Development Report 2008: Agriculture for Development, Washington, DC: The World Bank.
  73. Yerasimos, S. (1980), Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye: Bizanstan Tanzimata, Tanzimattan 1. Dünya Savaşına, 1. Dünya Savaşından 1971’e (Çev. B. Kuzucu), İstanbul: Gözlem.
  74. Yıldırım, C. (2022), Türkiye’de Tarım Sektörünün Yönetimi, İstanbul: Yeni İnsan.
  75. Yörük, R. (2021), Mustafa Kemal’in Çiftçileriyiz - Tarımda Kurtuluş Reçetesi: Tire Süt Kooperatifi Modeli, İstanbul: Varyant.
  76. ANAP (1983), Anavatan Partisi Programı: Anavatan Partisi 6 Kasım 1983 Seçim Beyannamesi: Hükümet Programı, Ankara: TBMM.
  77. Ministry of Trade (2023), General agricultural sector report,, 12.09.2025.