Dergiler / Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 30 Sayı: 1

Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin Tefsirinde Kur'an Fasılalarına Belagat ve Tefsir Işığında Analitik Bir Bakış

Qur'anic Pauses in Abi Hayyan's Andalusian Tafsir: An analytical View in the light of Rhetoric and Tafsir

Rıdvan Bulut(HARRAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5940-100X
Sayfa
41–66
Yayın Tarihi
2025-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ebû Hayyân 'ın tefsirinde yer alan fasılalar arasındaki ayrımlar tespit edilmiş ve bunlar uygun anlamsal sınırlar dâhilinde sınıflandırılıp, Kur'an’daki önemine dair açıklamalara değinilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu araştırma, Ebû Hayyân'ın "el- Bahru'l-Muhît" adlı tefsirindeki Kur'an-ı Kerim’e özgü fasıla olgusunu ele almış, fasılalar Kur’an’ın mucizevi bir yönünü aksettirdiği için Ebû Hayyân’nın bu olguya yaklaşımını ve bakışını incelemiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ebû Hayyân’ın bu konuya yaklaşımı ise, eserinde tefsirciler tarafından genel kabul görmüş metotla ayetleri ele alması; önce ayetleri ayetlerle tefsir etmesi, hadislerle desteklemesi, Arap şiirinden ve belagat metinlerden örnekler vermesi, kendinden önceki âlim ve müfessirlerin konuyla alakalı görüşlerini zikretmesi, kendine has görüşünü açıklaması, müellifi diğer müfessirlerden farklı kılmıştır. Âyet fasıllarını çokça zikretmesi ve kıraatlerle bağlantısına değinmesi Arap dilindeki benzer kullanımlarla alakalı çokça örnekler getirmesi, fasıla olgusunu sistemli bir şekilde ele alıp işlemesi eseri daha da kıymetli yapmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Ebû Hayyân 'ın tefsirinde yer alan fasılalar arasındaki ayrımlar tespit edilmiş ve bunlar uygun anlamsal sınırlar dâhilinde sınıflandırılıp, Kur'an’daki önemine dair açıklamalara değinilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tefsir · Kur’an-ı Kerim · Fasıla

Özet

Bu araştırma, Ebû Hayyân'ın "el- Bahru'l-Muhît" adlı tefsirindeki Kur'an-ı Kerim’e özgü fasıla olgusunu ele almış, fasılalar Kur’an’ın mucizevi bir yönünü aksettirdiği için Ebû Hayyân’nın bu olguya yaklaşımını ve bakışını incelemiştir. Fasıla olgusu, Kur'an'ın icazını, belagat, fesahat ve beyanını zirvede tutması hasebiyle ve Kur'an-ı Kerim'in manalarını tamamlaması gibi özellikleri nedeniyle, âlimler özellikle müfessirler bu konuya büyük önem vermişlerdir. Ebû Hayyân’ın bu konuya yaklaşımı ise, eserinde tefsirciler tarafından genel kabul görmüş metotla ayetleri ele alması; önce ayetleri ayetlerle tefsir etmesi, hadislerle desteklemesi, Arap şiirinden ve belagat metinlerden örnekler vermesi, kendinden önceki âlim ve müfessirlerin konuyla alakalı görüşlerini zikretmesi, kendine has görüşünü açıklaması, müellifi diğer müfessirlerden farklı kılmıştır. Âyet fasıllarını çokça zikretmesi ve kıraatlerle bağlantısına değinmesi Arap dilindeki benzer kullanımlarla alakalı çokça örnekler getirmesi, fasıla olgusunu sistemli bir şekilde ele alıp işlemesi eseri daha da kıymetli yapmıştır. Kur'an'daki fasıla kavramı, açıklama görevi görmesi ve ayetler arasındaki uyum, insicam ve bağlantının en büyük delili olması nedeniyle ayetteki temel öğelerden biridir. Başta nasih mensuh, muhkem müteşabih, münâsebâtü’l-âyât ve’s-süver ve ayet fasılları olmak üzere bazı Ulûmu’l-Kur’ân konularında müellifin kendine özgü birtakım kabullerinin olması ve ayetleri bu çerçevede tefsir etmesi onu diğer müfessirlerden ayıran bir özelliktir. Kur’an fasılaları şiirdeki kafiye veya düzyazıdaki seci gibi, bir ayetin son cümlesi veya kelimesidir. Bununla birlikte, fasıla kavramı, şiirdeki kafiye veya düzyazıdaki seciden farklıdır; çünkü kafiye ve seci, konuşmayı tamamlamak veya dinleyicilerde hoş bir etki bırakmak için konuşmaya estetik bir sözel nitelik katarken fasıla, konuşmanın özüdür ve tamamen bağlamla bağlantılıdır. Kendinden önceki cümleleri açıklığa kavuşturup tamamlayarak konuşmayı daha anlamlı hale getirir. Aynı zamanda konuşmayı kendinden önceki ve sonraki ayetlerle bağlantılı hale getiren Kur'an-ı Kerim'in eşsiz tarzlarından biridir. Kur'an'daki fasılaların en belirgin özelliği, Kur'an ayetleri arasındaki benzersiz uyum ve ahenk arasındaki tutarlılığı sağlamasıdır. Fasıla aynı zamanda bir yorum, tasdik, teşvik veya açıklama işlevi görürken bununla beraber Yüce Allah'ın sözlerinin mucizevi doğasının yönlerinden birini de aksettirmektedir. Kur'an'daki fasılalar, dilsel özellikleri nedeniyle âlimlerin, özellikle de Kur'an'la ilgilenenlerin dikkatlerini celp etmiştir. Âlimler, Kur'an ayetlerinin anlaşılmasını kolaylaştırmak için fasılalar ile ilgili olguları doğru bir şekilde anlamaya ve anlamlarını açıklamaya odaklanmışlardır. Bu odaklanma Ebu Hayyan’ın tefsirinde açıkça görülmektedir. Bu çalışma ile Ebu Hayyan'ın tefsirinde çeşitli ilimleri bir araya getirdiği, onun bu eserde geniş ilmî vukufiyete haiz olduğuna işaret ettiği anlaşılmaktadır. Çalışma aynı zamanda Ebu Hayyan için fasılaların önemini ve onun tefsirindeki yerini de ortaya koymaktadır. Ebu Hayyan, tefsirinde öncelikle fasılalara ilişkin farklılıklarını ele alır, sonra kendi görüşünü beyan eder ve bu farklılıkların nedenini açıklar. Onun pek çok faydalı ve değerli tartışmayı derleyip eserinde bir araya getirmesi tefsirini değerli bilgilerle dolu zengin bir kaynak haline getirmiştir. Bu vasıfları onun "el-Bahru'l-Muhît "ini tefsir açısından kapsamlı ve pek çok faydayla dolu kılmaktadır; çünkü kendisi fasılaları yüce ayetleri tamamlamak ve onlardan öncekileri açıklamak olarak değerlendirmektedir. Ona göre fasılalar tefsirde yorum farklılıklarının nedenlerinden biridir. Bu araştırmamızda fasıla olgusuyla ilintili konulara değinilmiş, Kur'an'daki fasılaların karakteristik özellikleri ilgili başlıklarda ele alınmıştır. Giriş bölümünde fasılanın kısaca tanımı yapılmış, fasıla ilminin diğer ilimlerle olan ilişkisi ele alınmıştır. Birinci bölümde Kur'an ayetlerindeki tekrarlar ele alınmış, fasılanın ayet tekrarları ile bağlantısı incelenmiştir. İkincü bölümde ayetlerdeki hazf olgusu ve fasılalarla bağlantısı işlenmiştir. Üçüncü bölümde ihlal olgusu ve fasıla ile alakası ele alınmış, dördüncü bölümde rabt konusu, beşinci bölümde ise istibdal olgusu ve fasıla ile bağlantıları ele alınmıştır. Makale konuyu tamamlayan bir hatime ile tamamlanmıştır. Hazf, rabt, ihlal gibi her bir olgunun, Ebû Hayyân'ın tefsirinde değindiği fasılaların ilgili başlıkları altında ele alınıp incelenmesi, elbetteki müellifin eserinde yer alan ayrımları incelemek için gerekli bir adımdı. Ebû Hayyân 'ın tefsirinde yer alan fasılalar arasındaki ayrımlar tespit edilmiş ve bunlar uygun anlamsal sınırlar dâhilinde sınıflandırılıp, Kur'an’daki önemine dair açıklamalara değinilmiştir.

Abstract

This research delves into the phenomenon of Quranic pauses in Abu Hayyan's commentary, 'Al-Bahr al-Muhit Fi Al Tafsir.' It highlights his interest in this phenomenon, considering that Quranic pauses represent a facet of the Quran's miraculous nature and have been a subject of scholarly attention due to their profound implications for understanding the Quran's eloquence and clarity. These pauses, according to Abu Hayyan, serve to complement the meanings conveyed in the Quranic text.The research explores Abu Hayyan's focus on Quranic pauses, attributing it to his adherence to a sound methodology in interpretation that has been widely accepted among exegetes.This methodology involves, firstly, interpreting a verse in light of other verses, followed by corroboration with hadiths, Arabic poetry, and rhetorical texts. Subsequently, he presents the views of previous scholars and exegetes on Quranic pauses before offering his own insights. This approach sets Abu Hayyan apart from other commentators. The frequency with which he mentions Quranic pauses, their connection to Quranic sciences, and his unique perspectives on these pauses solidify his scholarly standing in this field. A distinctive feature of Abu Hayyan's commentary is his acceptance of certain issues in Quranic sciences, such as abrogation, the classification of verses, disconnected letters, and the contextual relevance of verses. Notably, he considers pauses as fundamental to understanding verses and interprets them within this framework. Abu Hayyan's methodology significantly enhances the value of his commentary. Furthermore, this research examines the underlying reasons behind the phenomenon of Quranic pauses and delineates their characteristic features. It includes an introduction and a preliminary section defining pauses, followed by a discussion of their purposes and the general concept of Quranic pauses. The study then explores the relationship between the science of pauses and other disciplines, followed by an examination of phenomena related to Quranic pauses, such as repetition, reference, deletion, connection, and substitution. Each phenomenon is analyzed with examples from Abu Hayyan's commentary.Naturally, a systematic study of the pauses found in Abu Hayyan's commentary was crucial. Through this analysis, the researcher was able to identify and categorize these pauses based on their semantic contexts. The research delves into the meanings and contextual implications of Quranic pauses, as well as Abu Hayyan's interpretations of these pauses within the Quranic text. The study concludes with a series of findings.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Bulut, R. (2025). Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin Tefsirinde Kur'an Fasılalarına Belagat ve Tefsir Işığında Analitik Bir Bakış. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 30 Sayı: 1, 41–66. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1537297

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. ابن أبي زَمَنِين، أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن عيسى بن محمد المري. تفسير القرآن العزيز. المحقق: أبو عبد الله حسين بن عكاشة - محمد بن مصطفى الكنز. مصر/ القاهرة: الفاروق الحديثة. ١٤٢٣/ ٢٠٠٢
  2. ابن أبي شيبة، أبو بكر عبد الله بن محمد العبسي الكوفي. المصنف. المحقق: سعد بن ناصر بن عبد العزيز أبو حبيب الشثري. تقديم: ناصر بن عبد العزيز أبو حبيب الشثري. الرياض: دار كنوز إشبيليا للنشر والتوزيع، ١٤٣٦ / ٢٠١٥
  3. ابن الأثير، ضياء الدين. نصر الله بن محمد. المثل السائر في أدب الكاتب والشاعر. المحقق: أحمد الحوفي. بدوي طبانة. القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزيع.(د.ت).
  4. ابن سيده المرسي. المحكم والمحيط الأعظم. المحقق: عبد الحميد هنداوي. بيروت: دار الكتب العلمية ،١٤٢١/ ٢٠٠٠
  5. ابن عاشور، محمد الطاهر بن محمد بن محمد الطاهر بن عاشور التونسي. التحرير والتنوير. تونس: الدار التونسية للنشر، ١٩٨٤
  6. ابن فارس، أحمد بن فارس بن زكرياء القزويني الرازي. الصاحبي في فقه اللغة العربية ومسائلها وسنن العرب في كلامها. المحقق: محمد علي بيضون. بيروت: دار الكتب العلمية. ١٤١٨/١٩٩٧
  7. أبو المظفر، منصور بن محمد بن عبد الجبار ابن أحمد المروزى السمعاني التميمي الحنفي ثم الشافعي. تفسير القرآن. المحقق: ياسر بن إبراهيم وغنيم بن عباس بن غنيم. الرياض: دار الوطن. ، ١٤١٨/ ١٩٩٧
  8. أبو المعالي، محمد بن عبد الرحمن بن عمر. الإيضاح في علوم البلاغة. المحقق: محمد عبد المنعم خفاجي. بيروت: دار الجيل –. د.ت
  9. أبو حيان، محمد بن يوسف بن علي بن يوسف بن حيان أثير الدين الأندلسي. البحر المحيط في التفسير. المحقق: صدقي محمد جميل. بيروت: دار الفكر، ١٤٢٠
  10. أحمد رضا. معجم متن اللغة. بيروت: دار مكتبة الحياة. ١٣٧٧/ ١٩٥٨
  11. أحمد مطلوب- أحمد الناصري الصيادي الرفاعي. أساليب بلاغية الفصاحة - البلاغة – المعاني. الكويت: وكالة المطبوعات، ١٩٨٠
  12. الباقلاني، أبو بكر محمد بن الطيب. إعجاز القرآن. تحقيق: السيد أحمد صقر. مصر: دار المعارف. 1997
  13. البغوي، أبو محمد الحسين بن مسعود. معالم التنزيل في تفسير القرآن = تفسير البغوي. المحقق: حققه وخرج أحاديثه محمد عبد الله النمر - عثمان جمعة ضميرية - سليمان مسلم الحرش. دار طيبة للنشر والتوزيع. ١٤١٧/ ١٩٩٧
  14. الثعلبي، أبو إسحاق أحمد بن إبراهيم. الكشف والبيان عن تفسير القرآن. أصل التحقيق: رسائل جامعية (غالبها ماجستير) لعدد من الباحثين. جدة: دار التفسير، ١٤٣٦/ ٢٠١٥
  15. الخالدي، صلاح عبد الفتاح. القرآن ونقض مطاعن الرهبان. دمشق: دار القلم، ١٤٢٨ /٢٠٠٧
  16. الرازي، أبو عبد الله محمد بن عمر بن الحسن بن الحسين التيمي. مفاتيح الغيب/ التفسير الكبير. بيروت: دار إحياء التراث العربي، ١٤٢٠
  17. الرافعي، مصطفى صادق بن عبد الرزاق بن سعيد بن أحمد بن عبد القادر. إعجاز القرآن والبلاغة النبوية. بيروت: دار الكتاب العربي، ١٤٢٥/ ٢٠٠٥
  18. الزركشي، أبو عبد الله بدر الدين محمد بن عبد الله بن بهادر. البرهان في علوم القرآن. المحقق: محمد أبو الفضل إبراهيم. بيروت: دار إحياء الكتب العربية، ١٣٧٦/ ١٩٥٧
  19. الزمخشري، أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد. الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل. بيروت: دار الكتاب العربي، ١٤٠٧
  20. السمرقندي، أبو الليث نصر بن محمد بن أحمد بن إبراهيم. بحر العلوم. المحقق: علي محمد معوض. عادل أحمد عبد الموجود. د.زكريا عبد المجيد النوتي. بيروت: دار الكتب العلمية. 1314/ 1993
  21. السيوطي، جلال الدين. عبد الرحمن بن أبي بكر. معترك الأقران في إعجاز القرآن. بيروت: دار الكتب العلمية، ١٤٠٨/ ١٩٨٨
  22. السيوطي، عبد الرحمن بن أبي بكر. الإتقان في علوم القرآن. المحقق: محمد أبو الفضل إبراهيم. الهيئة المصرية العامة للكتاب. ١٣٩٤/ ١٩٧٤
  23. الشوكاني، محمد بن علي بن محمد بن عبد الله الشوكاني اليمني. فتح القدير. دار ابن كثير. دمشق- بيروت: دار الكلم الطيب، ١٤١٤
  24. الشيزري، أبو المظفر مؤيد الدولة مجد الدين أسامة بن مرشد بن علي بن مقلد بن نصر بن منقذ الكناني الكلبي. البديع في نقد الشعر. تحقيق: أحمد أحمد بدوي- حامد عبد المجيد. الجمهورية العربية المتحدة: وزارة الثقافة والإرشاد القومي، (د.ت.)
  25. الطبري، أبو جعفر محمد بن جرير. تفسير الطبري جامع البيان عن تأويل آي القرآن. تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي. دار هجر للطباعة والنشر والتوزيع والإعلان، ١٤٢٢/ ٢٠٠١
  26. الفراء، أبو زكريا يحيى بن زياد بن عبد الله بن منظور الديلمي الفراء. معاني القرآن. المحقق: أحمد يوسف النجاتي / محمد علي النجار / عبد الفتاح إسماعيل الشلبي. مصر: دار المصرية للتأليف والترجمة، (د.ت.).
  27. القاسمي، محمد جمال الدين بن محمد سعيد بن قاسم الحلاق. محاسن التأويل. المحقق: محمد باسل عيون السود. بيروت: دار الكتب العلمية، ١٤١٨
  28. القرطبي، أبو عبد الله. محمد بن أحمد الأنصاري. الجامع لأحكام القرآن. تحقيق: أحمد البردوني وإبراهيم أطفيش. القاهرة: دار الكتب المصرية، ١٣٨٤/ ١٩٦٤
  29. الماتريدي، محمد بن محمد بن محمود. أبو منصور. تفسير الماتريدي (تأويلات أهل السنة). المحقق: مجدي باسلوم. بيروت: دار الكتب العلمية، ١٤٢٦/ ٢٠٠٥
  30. عباس حسن. النحو الوافي. الطبعة الخامسة عشرة. مصر: دار المعارف، (د.ت.)
  31. مالك بن أنس. موطأ الإمام مالك رواية أبي مصعب الزهري المدني. حققه وعلق عليه: بشار عواد معروف. محمود محمد خليل. بيروت: مؤسسة الرسالة، ١٤١٢/ ١٩٩١
  32. محمد أحمد مفلح القضاة- أحمد خالد شكرى- محمد خالد منصور. مقدمات في علم القراءات. عمان: دار عمار، ١٤٢٢/ ٢٠٠١
  33. محمد بن أحمد بن سعيد الحنفي المكيّ. الزيادة والإحسان في علوم القرآن. المحقق: أصل هذا الكتاب مجموعة رسائل جامعية ماجستير للأساتذة الباحثين: (محمد صفاء حقي-فهد علي العندس- إبراهيم محمد المحمود- مصلح عبد الكريم السامدي- خالد عبد الكريم اللاحم). مركز البحوث الدراسات جامعة الشارقة الإمارات. ١٤٢٧
  34. مقاتل بن سليمان، أبو الحسن مقاتل بن سليمان بن بشير الأزدي البلخى. تفسير مقاتل بن سليمان. المحقق: عبد الله محمود شحاته. بيروت: دار إحياء التراث، ١٤٢٣
  35. مكي بن أبي طالب، أبو محمد مكي بن أبي طالب حَمّوش بن محمد بن مختار القيسي القيرواني. الهداية إلى بلوغ النهاية في علم معاني القرآن وتفسيره وأحكامه وجمل من فنون علومه. المحقق: مجموعة رسائل جامعية بكلية الدراسات العليا والبحث العلمي - جامعة الشارقة: كلية الشريعة والدراسات الإسلامية، ١٤٢٩ / ٢٠٠٨
  36. ابن أبي زَمَنِين، أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن عيسى بن محمد المري. تفسير القرآن العزيز. المحقق: أبو عبد الله حسين بن عكاشة - محمد بن مصطفى الكنز. مصر/ القاهرة: الفاروق الحديثة. ١٤٢٣/ ٢٠٠٢
  37. ابن عاشور، محمد الطاهر بن محمد بن محمد الطاهر بن عاشور التونسي. التحرير والتنوير. تونس: الدار التونسية للنشر، ١٩٨٤
  38. أحمد رضا. معجم متن اللغة. بيروت: دار مكتبة الحياة. ١٣٧٧/ ١٩٥٨
  39. الزركشي، أبو عبد الله بدر الدين محمد بن عبد الله بن بهادر. البرهان في علوم القرآن. المحقق: محمد أبو الفضل إبراهيم. بيروت: دار إحياء الكتب العربية، ١٣٧٦/ ١٩٥٧