KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Kilikya Felsefe Dergisi / 2025 / Sayı: 2

Dijital Epistemolojide Anlamın Çöküşü: Hiper-Rasyonalizmden Komplo Teorilerine

Mert Can Atar(İstanbul Aydın Üniversitesi)0000-0002-2479-8120
Sayfa
102–122
Yayın Tarihi
2025-10-22
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak, dijital bilgi sistemlerinin nesnellik iddiası altında, bireylerin hakikatle kurduğu ilişkiyi tek boyutlu hâle getirdiği ve komplo teorilerinin bu bağlamda yalnızca irrasyonel inanç yapıları değil, çağdaş bilgi krizinin işaretçileri olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, dijital çağda bilgi üretiminin hiper-rasyonalist bilgi rejimi aracılığıyla nasıl şekillendiğini ve bu sürecin bireyleri komplo teorilerine yönlendiren bir epistemik boşluk ürettiğini ele almaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:QAnon hareketi, bu sürecin somut bir örneği olarak değerlendirilmiş ve dijital çağda komplo teorilerinin, bireyler için epistemik tatmin sağlayan alternatif anlatılar sunduğu gösterilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak, dijital bilgi sistemlerinin nesnellik iddiası altında, bireylerin hakikatle kurduğu ilişkiyi tek boyutlu hâle getirdiği ve komplo teorilerinin bu bağlamda yalnızca irrasyonel inanç yapıları değil, çağdaş bilgi krizinin işaretçileri olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:hiper-rasyonalizm · algoritmik epistemoloji · yapay zekâ

Özet

Bu çalışma, dijital çağda bilgi üretiminin hiper-rasyonalist bilgi rejimi aracılığıyla nasıl şekillendiğini ve bu sürecin bireyleri komplo teorilerine yönlendiren bir epistemik boşluk ürettiğini ele almaktadır. Özellikle yapay zekâ sistemlerinin tarafsız ve nesnel bilgi sunduğu yönündeki yaygın algı, bireylerin kendi anlam üretim kapasitelerini sınırlandırmakta ve algoritmik sistemlere koşulsuz bir güven oluşturmaktadır. Bu bağlamda, hiper-rasyonalist akıl yürütmenin, anlam, bağlam ve yorumu dışlayan yapısı; bireyleri alternatif açıklama biçimlerine, özellikle dijital komplo anlatılarına yönlendiren temel etkenlerden biri hâline gelmektedir. Çalışmada, felsefi bilgi kuramı, medya teorisi ve siyasal psikoloji alanlarından yararlanılarak kavramsal bir analiz yöntemi benimsenmiş; algoritmik epistemolojinin ideolojik doğası ve bu yapıların bireysel bilişsel yönelimlerle olan ilişkisi eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiştir. QAnon hareketi, bu sürecin somut bir örneği olarak değerlendirilmiş ve dijital çağda komplo teorilerinin, bireyler için epistemik tatmin sağlayan alternatif anlatılar sunduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak, dijital bilgi sistemlerinin nesnellik iddiası altında, bireylerin hakikatle kurduğu ilişkiyi tek boyutlu hâle getirdiği ve komplo teorilerinin bu bağlamda yalnızca irrasyonel inanç yapıları değil, çağdaş bilgi krizinin işaretçileri olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Atar, M. C. (2025). Dijital Epistemolojide Anlamın Çöküşü: Hiper-Rasyonalizmden Komplo Teorilerine. Kilikya Felsefe Dergisi, Sayı: 2, 102–122. https://ajindex.com/articles/1140154

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (64)

  1. Abilov, A., Hua, Y., Matatov, H., Amir, O., & Naaman, M. (2021). Voterfraud2020: A multi-modal dataset of election fraud claims on Twitter. Proceedings of the International AAAI Conference on Web and Social Media, 15, 901–912. https://doi.org/10.1609/icwsm.v15i1.18113
  2. Algavi, L., Volkova, I., Kovalev, G., & Budtsov, G. (2023). QAnon as a transmedia storytelling. Media Education (Mediaobrazovanie), 19(1). https://doi.org/10.13187/me.2023.1.3
  3. Atar, M. C. (2024, Ekim). Yapay zekânın nesnel hakikat problemi. In VII. Uluslararası Yeni Medya Konferansı Bildiri Özet Kitabı (s. 145). İstanbul Gelişim Üniversitesi.
  4. Biddlestone, M., Green, R., Douglas, K. M., Azevedo, F., Sutton, R. M., & Cichocka, A. (2022). Reasons to believe: a systematic review and meta-analytic synthesis of the motives associated with conspiracy beliefs. https://doi.org/10.31234/osf.io/rxjqc
  5. Boole, G. (2003). An investigation of the laws of thought. Dover Publications. (Original work published 1854)
  6. Brotherton, R., & French, C. C. (2014). Belief in conspiracy theories and susceptibility to the conjunction fallacy. Applied Cognitive Psychology, 28(2), 238–248. https://doi.org/10.1002/acp.2995
  7. Carnap, R. (1956). The logical structure of the world and pseudoproblems in philosophy. University of California Press.
  8. Cohen, J. (2023). Algorithms, conspiracies, and cosmologies. Configurations, 31(2), 171–199. https://doi.org/10.1353/con.2023.0010
  9. Comte, A. (1974). The positive philosophy (H. Martineau, Trans.). AMS Press. (Original work published 1830)
  10. Doyle, G. (2021, May 3). A Bayesian-Rational Framework for Conspiracy Theories. https://doi.org/10.31234/osf.io/fupq3
  11. Eslami, M., Rickman, A., Vaccaro, K., Aleyasen, A., Vuong, A., Karahalios, K., Hamilton, K., & Sandvig, C. (2015). “I always assumed that I wasn’t really that close to [her]”: Reasoning about invisible algorithms in news feeds. CHI '15: Proceedings of the 33rd Annual ACM Conference on Human Factors in Computing Systems, 153–162. https://doi.org/10.1145/2702123.2702556
  12. Filatov, D., & Peters, M. A. (2024). Facing epistemic uncertainty: Toward epistemic resilience. Open Review of Educational Research. https://www.researchgate.net/publication/382293653
  13. Floridi, L. (2004). Open Problems in the Phılosophy of Informatıon. Metaphilosophy, 35(4), 554–582. http://www.jstor.org/stable/24439717.
  14. Forberg, P. (2021). From the fringe to the fore: An algorithmic ethnography of the far-right conspiracy theory group QAnon. Journal of Contemporary Ethnography, 51(3), 291–317. https://doi.org/10.1177/08912416211040560
  15. Frenken, M., & Imhoff, R. (2022). Malevolent intentions and secret coordination: Dissecting cognitive processes in conspiracy beliefs via diffusion modeling. https://doi.org/10.31234/osf.io/98wvj
  16. Fujimoto S and Takemoto K (2023) Revisiting the political biases of ChatGPT. Front. Artif. Intell. 6:1232003. doi: 10.3389/frai.2023.1232003
  17. Goldman, S. L. (2021). Early twentieth-century philosophy of science. In Science wars (pp. 145–160). https://doi.org/10.1093/oso/9780197518625.003.0011
  18. Han, B.-C. (2019). Psikopolitika: Neoliberalizm ve yeni iktidar teknikleri (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
  19. Harari, Y. N. (2016). Homo Deus: Yarının kısa bir tarihi (P. N. Taneli, Çev., 4. bs.). Kolektif Kitap.
  20. Harari, Y. N. (2018). 21. yüzyıl için 21 ders (S. Sıral, Çev.). Kolektif Kitap.
  21. Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. University of Chicago Press.
  22. Hempel, C. G. (1965). Aspects of scientific explanation. Free Press.
  23. Hinton, G. E. (2007). Learning multiple layers of representation. Trends in Cognitive Sciences, 11(10), 428–434. https://doi.org/10.1016/j.tics.2007.09.004
  24. Hinton, G. E. (2010). Learning to represent visual input. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365(1537), 177–184. https://doi.org/10.1098/rstb.2009.0200
  25. Ingvarsson, J. (2021). Towards a digital epistemology: Aesthetics and modes of thought in early modernity and the present age. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-56425-4
  26. Inozemtsev, A. A., Dneprovskaya, N. V., & Tikhonova, O. V. (2017). Epistemological foundations of artificial intelligence. Journal of Philosophy, 12(4), 42–52.
  27. Kaluarachchi, K. A. D. P. (2025). Philosophical approaches to qualitative research (Positivism, phenomenological approach & critical social sciences). Sri Lanka Journal of Social Work, 8(2), 41–58. https://doi.org/10.4038/sljsw.v8i2.11
  28. Kedia, S., & Ahuja, V. (2021). Intestinal tuberculosis or Crohn’s disease: Illusion or delusion or allusion. JGH Open, 5(2), 177–179. https://doi.org/10.1002/jgh3.12495
  29. Kelleher, J. D., & Tierney, B. (2022). Veri bilimi (O. Öztürk, Çev.; 3. baskı). Tellekt.
  30. Kryszczuk, M. D., & Szymański, K. (2020). Informacja jako arché – czyli zarys koncepcji dataizmu Yuvala Noaha Harariego. Kultura i Społeczeństwo, 64(4), 17–40. https://doi.org/10.35757/kis.2020.64.4.1
  31. Kuhn, T. S. (1962). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press.
  32. Larson, E. J. (2022). Yapay zeka miti: Bilgisayarlar neden bizim gibi düşünemez (K. Y. Us, Çev.). Fol Yayınları.
  33. Laurendeau, P. (2007). Positivism and neo-positivism in linguistics and language philosophy (pp. 107–122). https://doi.org/10.1075/sihols.110.12lau
  34. Lewandowsky, S. (2020). Hannah Arendt and the contemporary social construction of conspiracy theorists. https://doi.org/10.31234/osf.io/fm8yg
  35. Liekefett, L., Christ, O., & Becker, J. C. (2021). Can conspiracy beliefs be beneficial? longitudinal linkages between conspiracy beliefs, anxiety, uncertainty aversion, and existential threat. Personality and Social Psychology Bulletin, 49(2), 167-179. https://doi.org/10.1177/01461672211060965
  36. Mahbubi, M. (2025). Digital Epistemology: Evaluating the Credibility of Knowledge Generated by AI. YUDHISTIRA: Journal of Philosophy, 1(1), 1–18. https://ejournal.bamala.org/index.php/yudhistira/article/view/251
  37. Marchlewska, M., Cichocka, A., & Kossowska, M. (2017). Addicted to answers: Need for cognitive closure and the endorsement of conspiracy beliefs. European Journal of Social Psychology, 48(2), 109–117. https://doi.org/10.1002/ejsp.2308
  38. Marwick, A., & Partin, W. (2024). Constructing alternative facts: Populist expertise and the QAnon conspiracy. New Media & Society, 26(5), 2535–2555. https://doi.org/10.1177/14614448221090201
  39. Memisevic, R., & Hinton, G. E. (2010). Learning to represent spatial transformations with factored higher-order Boltzmann machines. Neural Computation, 22(6), 1473–1492. https://doi.org/10.1162/neco.2010.06-09-106
  40. Meyer, M. N., Alfano, M., & de Bruin, B. (2024). Epistemically exploitative algorithms. Journal of Economic Behavior & Organization, 221, 176–186. https://doi.org/10.1016/j.jebo.2024.05.003
  41. Meyer, M. N., Enders, A. M., & Klofstad, C. A. (2024). Using an AI-powered street epistemologist chatbot and reflection tasks to diminish conspiracy theory beliefs. Misinformation Review. https://misinforeview.hks.harvard.edu/article/using-an-ai-powered-street-epistemologist-chatbot-and-reflection-tasks-to-diminish-conspiracy-theory-beliefs/
  42. Mittelstadt, B. D., Allo, P., Taddeo, M., Wachter, S., & Floridi, L. (2016). The ethics of algorithms: Mapping the debate. Big Data & Society, 3(2). https://doi.org/10.1177/2053951716679679
  43. Mollaer, F. (2005). Moderniteden postmoderniteye: Rasyonalite, bilim, kapitalizm. Düşünen Siyaset Düşünce Dergisi, 21, 63–100.
  44. Nekrašas, E. (2016). From classical to modern positivism. In The positive mind: Its development and impact on modernity and postmodernity (pp. 105–128). Amsterdam University Press. https://doi.org/10.1515/9789633860823-006
  45. Network Contagion Research Institute. (2023). The QAnon conspiracy: Destroying families, dividing communities, undermining democracy. https://networkcontagion.us/wp-content/uploads/NCRI-%E2%80%93-The-QAnon-Conspiracy-FINAL.pdf
  46. O’Neil, C. (2020). Matematiksel imha silahları: Büyük veri, eşitsizliği nasıl artırıp demokrasiyi tehdit ediyor? (A. E. Pilgir, Çev.). Tellekt. (Original work published 2016)
  47. Papasavva, A., & Mariconti, E. (2023). Waiting for Q: An exploration of QAnon users’ online migration to Poal in the wake of Voat’s demise. https://doi.org/10.48550/arxiv.2302.01397
  48. Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson.
  49. Redman, D. A. (1990). The decline of logical positivism. In Economics and the philosophy of science (pp. 7–11). https://doi.org/10.1093/oso/9780195064124.003.0002
  50. Serrano, D. P. (2024). Is ChatGPT woke? Comparative analysis of '1984' and 'Brave New World' in the digital age. Visual Review: International Visual Culture Review, 16(3), 251–264. https://doi.org/10.62161/revvisual.v17.5264
  51. Srnöttler, P. (2015). From Comte to Carnap: Marcel Bolland and the introduction of the Vienna Circle in France. Revue de Synthèse, 136(1–2), 207–236. https://doi.org/10.1007/s11873-014-0260-4
  52. Stanko, I. (2020). The architectures of Geoffrey Hinton. In F. A. Meier (Ed.), Machine Learning and the Philosophical Foundations of AI (pp. 133–147). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-37591-1_8
  53. Syllaidopoulos, I. (2023). Dataism: The rise of a data-driven world? A guide for data-oriented policy and management. International Journal of Multidisciplinary Research and Analysis, 6(3). https://doi.org/10.47191/ijmra/v6-i3-16
  54. Tillery, D., & Bloomfield, E. F. (2022). Hyperrationality and rhetorical constellations in digital climate change denial: A multi-methodological analysis of the discourse of Watts up with That. Technical Communication Quarterly, 31(4), 356–373. https://doi.org/10.1080/10572252.2021.2019317
  55. Uribe, D. A. (2023). A new religion for the 21st century: An interpretation of ‘Dataism’ from the sociology of Pierre Bourdieu. The Journal of Psychology & Sociology, 85(2). https://doi.org/10.26577/jpss.2023.v85.i2.012
  56. van Prooijen, J. W. (2020). An Existential Threat Model of Conspiracy Theories. European Psychologist, 25(1), 16-25. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000381
  57. van Prooijen, Jan-Willem. Belief in Conspiracy Theories: Gullibility or Rational Skepticism?, The Social Psychology of Gullibility: Fake News, Conspiracy Theories, and Irrational Beliefs, ed., Joseph P. Forgas, Roy F. Baumeister, New York, Routledge, 2019, 319-332.
  58. van Prooijen, Jan-Willem. Connecting the Dots: Illusory Pattern Perception Predicts Belief in Conspiracies and the Supernatural, European Journal of Social Psychology, C. 48, S. 3, 2018, 320-335.
  59. Wang, E., Luceri, L., Pierri, F., & Ferrara, E. (2023). Identifying and characterizing behavioral classes of radicalization within the QAnon conspiracy on Twitter. Proceedings of the International AAAI Conference on Web and Social Media, 17, 890–901. https://doi.org/10.1609/icwsm.v17i1.22197
  60. Warf, B. (2010a). Logical positivism. In Encyclopedia of geography. https://doi.org/10.4135/9781412939591.n725
  61. Warf, B. (2010b). Encyclopedia of geography. Sage Publications.
  62. Wati, R. (2024). Analyzing and viewing the development of construction of the philosophical view of positivism. Journal of World Science, 3(8), 906–913. https://doi.org/10.58344/jws.v3i8.689
  63. Webb, A. (2021). Dokuz dünya devi (D. Dalgakıran, Çev.). Kronik Kitap.
  64. Biddlestone, M., Green, R., Douglas, K. M., Azevedo, F., Sutton, R. M., & Cichocka, A. (2022). Reasons to believe: a systematic review and meta-analytic synthesis of the motives associated with conspiracy beliefs. https://doi.org/10.31234/osf.io/rxjqc