Dergiler / Şarkiyat / 2025 / Cilt: 17 Sayı: 2

TABERSÎ’NİN MECMAÜ'L-BEYÂN FÎ TEFSİRİ'L-KUR'ÂN ADLI TEFSİRİNİN MUKADDİMESİNDE ULÛMUL’KUR’ÂN

THE SCIENCES OF THE QUR’AN (ULÛMU’L-QUR’ÂN) IN THE INTRODUCTION OF THE TAFSIRS CALLED MAJMA AL-BAYÂN FÎ TAFSIR AL-QUR’AN BY TABERSI

Şükrü Aydın(BATMAN ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ)0000-0002-9492-7880
Sayfa
426–445
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Tefsir âlimlerinin Kur’ân ilimlerine temas etmekten kendilerini müstağni görmemiş olmaları, bu ilimlerin tefsir faaliyetindeki önemini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Kur’ân ayetlerinin doğru anlaşılması ve onlardaki murâd-ı ilâhînin tespit edilme amacı, nüzulünden itibaren Müslümanlar için hep temel bir çaba olmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eski Arap şiirinin bu alanda önemli bir işlev görmesinin yanında, zamanla garîbu’l-Kur’ân, vücûh ve nezâir, kırâat gibi daha çok filolojik alanla doğrudan ilişkili çeşitli ilimler ortaya çıkmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Tefsir âlimlerinin Kur’ân ilimlerine temas etmekten kendilerini müstağni görmemiş olmaları, bu ilimlerin tefsir faaliyetindeki önemini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kur’ân · Kur’ân ilimleri · Tefsir

Özet

Kur’ân ayetlerinin doğru anlaşılması ve onlardaki murâd-ı ilâhînin tespit edilme amacı, nüzulünden itibaren Müslümanlar için hep temel bir çaba olmuştur. Eski Arap şiirinin bu alanda önemli bir işlev görmesinin yanında, zamanla garîbu’l-Kur’ân, vücûh ve nezâir, kırâat gibi daha çok filolojik alanla doğrudan ilişkili çeşitli ilimler ortaya çıkmıştır. Bu disiplinler süreç içinde Kur’ân ilimleri ʿUlûmu’l-Kur’ân başlığı altında sistematik hale getirilmiştir. İlk dönem tefsir mukaddimelerinde bu ilimlere özel bir başlık ayrılması, hem Sünnî hem de Şiî tefsirlerde rastlanan bir uygulamadır. Tefsir âlimlerinin Kur’ân ilimlerine temas etmekten kendilerini müstağni görmemiş olmaları, bu ilimlerin tefsir faaliyetindeki önemini göstermektedir. Bu bağlamda, çalışmanın konusu olan Tabersî’nin Mecmaü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân adlı eserinde de, sûre ve âyetlerin tefsirine geçilmeden önce yer verilen mukaddime bölümünde Kur’ân ilimlerine dair kısa ve öz bazı bilgiler sunulmaktadır. Kur’ân ilimleri başlığı altında sunulan bu bilgiler yedi başlıkta ele alınmakta olup, her bir başlık kapsamında dikkate alınması gereken temel ilkeler ve uyulması gereken ölçütler açıklanmaktadır.

Abstract

The correct understanding of the Quranic verses, the aim of determining the divine intention in them have always been a fundamental effort for Muslims since its revelation. In addition to the important function of ancient Arabic poetry in this field, various sciences such as gârîbu’l-Qur’ân, vujûh and nezâir, and qırâat, which are more directly related to the field of philology have emerged over time. These disciplines have been systematized under the title of “Quranic Sciences” (ʿUlûmu’l-Qur’ân) in the process. In the early period tafsir introductions, allocating a special title to these sciences has been a practice encountered in both Sunni and Shiite tafsirs. The fact that the tafsir scholars did not consider themselves exempt from contacting the Qur’anic sciences shows the importance of these sciences in the tafsir activities. In this context, in Tabersî’s work, called Majmau’l-Bayân fî Tafsîri’l-Qur’ân, which is the subject of the study, some brief and concise information about the Qur’anic sciences is presented in the introduction section before moving on to the interpretation of the surahs and verses. This information, presented under the title of Qur’anic sciences, is discussed under seven headings, and the basic principles to be taken into consideration and the criteria to be followed are explained under each heading.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Aydın, Ş. (2025). TABERSÎ’NİN MECMAÜ'L-BEYÂN FÎ TEFSİRİ'L-KUR'ÂN ADLI TEFSİRİNİN MUKADDİMESİNDE ULÛMUL’KUR’ÂN. Şarkiyat, Cilt: 17 Sayı: 2, 426–445. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1715118

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (48)

  1. Abdulhamit Birışık. “Ulûmu’l-Kur’ân”. TDVİA. 42/132-135. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2012.
  2. Akman, Mustafa. Mezhepler Tarihinin Klasik Kaynakları: İçerik ve Özellikleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
  3. Akman, Mustafa. Astroloji ve Müslüman Astrologlar. İstanbul: İz Yayıncılık, 2024.
  4. Aydemir, Abdullah. “Fezâilü’l-Kur’ân”. TDVİA. 12/532-534. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1995.
  5. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. el-Câmi’ li-Şuʿabi’l-imân. thk. Abdül῾ali Abdülhamid Hamid. Bombay: ed-Dârü’s-Selefiyye, 2003.
  6. Bulut, Ali. “Türkiye’de Tefsir Usûlü/Ulûmu’l-Kur’an Tartışmaları - Bir Literatür İncelemesi”. Tarihten Günümüze Kur’ân İlimleri ve Tefsir Usûlü. Editörler: Bilal Gökkır vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur’ân ve Tefsir Akademisi, (2009). 381-400.
  7. Çetin, Abdurrahman. Kur’an İlimleri ve Kur’an-ı Kerim Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
  8. Çiçek, M. Halil. Çağdaş Dönem Kur’ân İlimleri Çalışmaları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2023.
  9. Dârekutnî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ömer. es-Sünen. thk. Şuʻayb el-Arnaut vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004/1424.
  10. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman. Müsnedü’d-Dârimî/Sünenü’d-Dârimî. thk. Hüseyin Selim Esed ed-Dârânî. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1421/2000.
  11. Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: M.Ü. İFAV Yayınları, 2015.
  12. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak el-Ezdi es-Sicistani. Kitâbü’s-Sünen/Sünenu Ebû Dâvûd. thk. Şuʻayb el-Arnaut - Muhammed Kamil Karabelli. Dımaşk: Dârur-Risâleti’l-Alemiyye, 1430/2009.
  13. Elbânî, Muhammed Nâsıruddîn. Silsiletü’l-ahâdîsi’d-daîfe ve’l-mevdûa ve eseruhâ’s-seyyi’u fi’l-ümme. Riyad: Dârü’l-Maʿârif, 1992.
  14. Elbânî, Muhammed Nâsıruddîn. Daʻîfu’l-câmiʻis-sağîr ve ziyâdetuhu. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1988.
  15. Fethullahî, İbrahim. Kur’ân İlimleri Metodolojisi. çev. Kenan Çamurcu. İstanbul: el-Mustafa Yayınları, 2015.
  16. Gedük, Salih. “Ulûmu’l-Kur’ân, Usûlü’t-Tefsir Kavramları ve Tefsirde Usûlün İmkânı Meselesi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 39/2 (2015), 207-221.
  17. Görener, İbrahim. “Tefsir Usûlü ve Kur’an İlimlerinin Tefsir Yöntemi Açısından Değerlendirilmesi”. Tarihten Günümüze Kur’an İlimleri ve Tefsir Usûlü. Editörler: Bilal Gökkır vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur’an ve Tefsir Akademisi, (2009). 227-240.
  18. Heysemî, Ebu’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekir b. Süleyman. Mecma’u’z-Zevâid ve Menbau’l-Fevâid. thk. Hüsameddin el-Kudsî. Kâhire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414/1994.
  19. İbn Âşûr, Muhammmed Tahir. Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunûsiyye li’n-Neşr, 1984.
  20. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî İlmi’t-Tefsîr. thk. Abdurrezzak el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l Kitabi’l-Arabî, 1422.
  21. İbn Hanbel, Ahmed. Müsned. thk. Şuʻayb el-Arnaut - Adil Mürşid vd. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2001.
  22. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvini. Sünenu İbn Mace. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabî - Faysal İsa el-Babî el-Halebî, ts.
  23. İder, Cengiz - Aydın, Hayati. “Bazı Tefsir Mukaddimelerinin Kur’ân İlimleri ve Tefsir Metodolojisi Açısından Mukayesesi (Tabersî, Âlûsî ve Sıddîk Hân Örneği)”. Van İlahiyat Dergisi, 9/15 (Aralık 2021). 194-214.
  24. Kattân, Menna’ Halil. Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1987.
  25. Küleynî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya῾kub. el-Usûl mine’l-Kâfî. thk.: Ali Ekber el-Ğifârî. Tahran: Mektebetu’s-sadûk, 1381.
  26. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebû Bekr. el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Berdûnî. Kahire: Dâru’l-Kütubi’l-Mısriyye, 1964.
  27. Münâvî, Zeynüddin Muhammed Abdürrauf b. Tacilʿarifîn. Feyzü’l-kadîr şerḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣağîr. Mısır: el-Mektebetü’t-Ticariyetü’l-Kübrâ, 1356.
  28. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî en-Nesâî. Sünenu’n-Nesâî. thk. Abdulfettah Ebû Gudde. Haleb: Mektebetu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1986.
  29. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hafızüddin Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Tefsîrü’n-Nesefi/Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-te’vîl. thk. Yûsuf Ali Bedyûvî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
  30. Nîsâburî, Nizameddin el-Hasan b. Muhammed b. el-Hüseyin el-Kummî. Garâibü’l-Kur’ân ve regaibü’l-furkan. thk. Zekeriyyâ Umeyrat. Beyrut: Dâru’l-Kütubi’l-İlmiyye, 1416.
  31. Öge, Ali ve Üren, Halil İbrahim. “Âyet Sayılarındaki İhtilafların Sûrelere Göre Tespiti”. Hitit İlahiyat Dergisi, Aralık 20/2 (2021), 915-954.
  32. Öz, Mustafa. “Tabersî”. TDVİA. 39/324-325. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2010.
  33. Şerif el-Murtaza, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hüseyin el-Mûsâvî. el-Muzih an cihet-i iʻcâzi’l-Kur’ân ve hüve el-kitâbü’l-ma’ruf bi-s-Sarfe. thk.: Muhammed Rıza el-Ensârî el-Kummi. Meşhed: Mecmaʻu’l-Buhûsi’l-İslâmiyye, 1424.
  34. Taberânî, Ebû’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Muʻcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, t.y.
  35. Taberânî, Ebû’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Muʻcemü’l-evsat. thk. Târık b. İvadullah - Abdülmuhsin b. İbrâhîm. Kâhire: Dâru’l-Haremeyn, t.y.
  36. Tabersî, Ebû Ali Fazl b. Hasan b. Fazl. Mecmʻau’l-beyân fî tefsiri’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-ʿUlûm, 2005/1426.
  37. Tay, Hekim. “Tarihi Süreçte Ulûmü’l-Kur’ân Kavramının Teşekkülü”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Haziran 6/1, (2019), 123-146.
  38. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemi. Sünenü’t-Tirmizî. thk. ve şerh Ahmed Muhammed Şakir - Muhammed Fuad Abdulbaki. Mısır: Mustafa el-Babi el-Halebi, 1975/1395.
  39. Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: M.Ü. İFAV Yayınları, 1991.
  40. Yavuz, Yusuf Şevki. “Sarfe”. TDVİA. 36/140-141. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2009.
  41. Yıldız, Ömer. Belâgat İlminin İzâfiliği –Nedenler ve Sonuçlar-. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
  42. Yıldız, Süleyman. “İmâmiyye Şîası’nda Kırâatlerin Mezhebî Sâiklerle Kullanılması ve Yorumlanması: Tusî-Tabersî Örneği”. İslâmi İlimler Dergisi, 15/15 (Mart 2020) 35-56.
  43. Yurdagür, Metin. “Haşviyye”. TDVİA. 16/426-427. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997.
  44. Zamur, Hüseyin. Şiî Teopolitiğin Tefsire Yansıması – İlk Üç Halife Bağlamında-. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
  45. Zehebî, Muhammed Hüseyn. et-Tefsîr ve’l-mufessirûn. Kahire: Mektebetu Vehbe, ts.
  46. Zerkeşî, Ebû Abdullah Muhammed b. Bahadır. el-Burhân fî ʻUlûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʻArabî İsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâihî, 1957.
  47. Zerzûr, Adnan Muhammed. ʿUlûmü’l-Kur’ân ve i’cazuhu ve tarihu tevsikihi. Ammân: Dârü’l-A’lâm, 2005/1426.
  48. Zürkânî, Muhammed Abdulâzim. Menâhilu’l-İrfân fi ʻUlûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütubi’l-ʻArabiyye, 1918.