Özbeklerde ağıt geleneği

Abstract

The practices related to natural occurrences and the transition periods in human life are listed under the title of “Ceremonial Folklore (Merasim Folklori)” in Uzbek folklore. One of the practices performed during the transitional periods in human life is called “Mourning Ceremony (Matem Merasimi)” among the Uzbeks. The mourning ceremony consist of the practices and the laments performed as soon as the news of death is received, during the burial, on the seventh, twentieth, and fortieth day after the burial, and also practices and laments performed until a year has passed from the burial. A general term used for Uzbek laments is called “Mourning Songs (Matem Koşıkları)” and those laments may have different names in accordance with their place and time of performance. In this article, firstly, I will discuss the terms that have been used laments by the Uzbek scholars and, I will also evaluate their opinions on the Uzbek genre and subgenres of lament. Later on, I will try to classify Uzbek laments considering the place, the time and the context of their performance. Following brief information provided on the practices according to which the several lament genres are performed, I will dwell upon the performers, the style of performance, and various features of the laments under examination. At the end of my article there will be samples of different lament genres composed and sung in the Uzbek lament tradition.

Özet

Özbek folklorunda, tabiat olaylarına ve insan hayatının geçiş dönemlerine bağlı olarak ortaya çıkan pratikler “Merasim Folkloru” başlığı altında değerlendirilmektedir. Geçiş dönemleri adı verilen uygulamalardan biri Özbek Türkleri tarafından “Matem Merasimi” olarak adlandırılır. Özbeklerde matem merasimi, ölüm haberinin alınmasından başlayarak, ölünün gömülmesi, yedisi, yirmisi, kırkı ve bir yılın dolmasına kadar devam eden pratiklerle bu pratiklerde icra edilen ağıtları içine almaktadır. Özbek ağıtlarının genelini ifade etmek için “Matem Koşıkları” terimi kullanılır ve bu koşuklar söylendikleri yere ve zamana bağlı olarak adlandırılır. Bu makalede önce, Özbek bilim adamlarının ağıt türünü adlandırmada kullandıkları terimler ve ağıt türleri hakkındaki görüşleri değerlendirilmiştir. Daha sonra, Özbek ağıtları; icra yeri, icra zamanı ve icra ortamları dikkate alınarak tasnif edilmiştir. Tasnifteki başlıkların altında yer alan ağıt türlerinin icra edildiği pratikler hakkında kısaca bilgi verilmiş ve söz konusu ağıtların icracıları, icra şekilleri ve inceleme konusu ağıtların çeşitli özellikleri üzerinde durulmuştur. Makalenin sonunda ise, Özbek ağıt yakma geleneği içerisinde oluşturulan ağıt türlerinden örnekler verilmiştir.