Türk dünyası efsanelerinde ayı tasavvurunun değişim ve dönüşümü

Özet

Türk mitolojisinde bazı hayvanlar kutsal semboller olarak düşünülmüştür. Türk boyları yaşa- dıkları coğrafyada karşılaştıkları ve belli özellikleriyle dikkat çeken bazı hayvanlara mitik düşünce ve tasavvurlarında yer vermiştir. Bu tasavvurlar aracılığıyla da bu hayvanların etrafında zamanla bir kült teşekkül ettirmiş ve destan, masal ve efsane gibi bazı sözlü kültür ürünlerinde bu hayvanlara ayrıntılı olarak yer vermişlerdir. Türk boylarının mitik tasavvurlarında sıklıkla yer alan hayvanlar- dan kurt, at ve kartal sözlü kültür ürünlerinde genellikle olumlu özellikleriyle, ayı ise bazen olumlu bazen olumsuz özellikleriyle yer almıştır. Ayı, Sibirya’da yaşayan Türk boylarının mitik tasavvur ve anlatmalarında genellikle olumlu bir şekilde yer alırken İslamiyet’in etkisi altındaki Orta Asya ve Orta Doğu’da yaşayan Türk boylarının tasavvurlarında ve anlatmalarında çoğunlukla olumsuz bir şekilde görülmektedir. Bu makalede Türk boylarının yaşadığı çeşitli coğrafi alanlardan derlenen efsanelerde ayının hangi özellikleriyle yer aldığı incelenmiştir. İlk olarak çeşitli kültürlerin mitolojilerinde ayıya yer veriş biçimleri ve Türk mitolojisinde ayının nasıl bir kült haline getirildiği hakkında genel bilgi verilmiş, daha sonra, ayının yayınlanmış Türk dünyası efsanelerinde olumlu veya olumsuz biçimde yer alışı tespit edilmiştir. Makalemizin sonuç kısmında, efsanelerden hareketle yapılan bu tespitler Türk mitik düşüncesinden elde edilen verilerle ilişkilendirilerek, ayının eski ve yeni düşünce sistemimizdeki yeri ve anlamı, değişim ve dönüşümü hakkında ayrıntılı bir değerlendirme yapılmıştır.