Gelenek, aktarma, dönüşüm ve kültür endüstrisi bağlamında nazar ve nazar boncuğu

Özet

Somut olmayan kültürel miras (SOKÜM)’ın korunmasında nesne merkezli bir bakış açısı yerine, kültürel üretim sürecinin gerçekleşmesinde rol oynayan geleneğe önem verilmiştir. Bir somut olmayan kültürel miras unsuru olarak nazar boncuğu, kökleri şamanizme uzanan nazarla ilgili inanç, uygula- ma ve sözlü kültür unsurlarının özelleştiği bir nesnedir. Bu inanç ve uygulamalara bağlı olarak özel bir kullanım alanına da sahiptir. Nazar boncuğu, kendine ait şekli, rengi ve yapısı ve ustadan çırağa aktarılan üretim tekniği bakımından da bir geleneğe sahiptir. Nazarla ilgili inançlar ve üretimle ilgili gelenekler çerçevesinde ele alınan nazar boncuğu, bugün geleneksel şekilde üretilmekte, aktarılmakta ve yaşatılmaktadır. Yaşayan İnsan Hazinesi (YİH) seçilen nazar boncuğu ustası Mahmut Sür; nazar boncuğu üretimindeki geleneksel yapıyı koruyarak; teknik, şekil ve renk bakımından nazar boncuğu- nu, temsil ve sunum bakımından da boncuk ocağını güncellemiş bir ustadır. Mahmut Sür, nazar bon- cuğunun şekli, rengi ve sunumunda yaptığı güncellemelerle kültür endüstrisi noktasında nazar bon- cuğuna yeni kullanım alanları oluşturmuş bir ustadır. Bu ustanın etkisiyle bugün uluslararası alanda Türkiye’yi temsil eden bir sembol olan nazar boncuğu, inanç merkezli kullanım alanı yanında kültür endüstrisinin pek çok alanında talep edilen bir nesne hâline gelmiştir. Bu makalede nazar boncuğu gelenek, aktarma, dönüşüm ve kültür endüstrisi kavramları çerçevesinde, Yaşayan İnsan Hazinesi seçilen nazar boncuğu ustası Mahmut Sür ve üretimi örneğinde geleneğin güncellenmesi tartışılmıştır.