FROM THE PALACE OF KISRĀ TO THE DESERT OF KARBALĀ: SHAHRBĀNŪ IN MAQTALS BETWEEN A NATIONAL-RELIGIOUS IDENTITY ELEMENT AND A HISTORICAL-LEGENDARY FIGURE

KİSRÂ SARAYINDAN KERBELÂ SAHRASINA: MİLLÎ-DİNÎ KİMLİK UNSURU VE TARİHÎ- MENKİBEVÎ FİGÜR ARASINDA MAKTELLERDE ŞEHRBÂNÛ

Abstract

The Maqtal al-Ḥusayns, first written on the Karbalā Event (61/680) as a historical case, have been gradually transformed into emotional historical-literary works where along with some certain political-religious reasons, Muslims combined their love towards the Prophet Muḥammad and his family, as well as the pain they felt from the brutal murder of his grandson with a small number of his followers. During the process of transition from historical works to historical- literary ones, some elements in line with the religious, political, national and cultural expectations of the readers or listening audience were added to the maqtals, in parallel with the views of the author. The most important non-Arab cultural element according to the taste of the readers and listeners added to the Maqtal al-Ḥusayns, first examples were written in Arabic, is the historical- legendary figure claimed to be Ḥusayn ibn ʿAlī’s wife and ʿAlī ibn Ḥusayn Zaynalābidīn’s mother, among other names who is called Shahrbānū in Persian and Turkish maqtals. The information in the historical sources about the events related to her marriage to Ḥusayn ibn ʿAlī until her death is contradictory. This conflicting information from sources was also reflected in the maqtals, as the most important historical-literary genre in which the image of Shahrbānū was revealed. Using document analysis method this article will evaluate the historical information from the sources about ʿAlī ibn Ḥusayn’s mother. Then, with the content analysis technique, the image of Shahrbānū will be investigated within the contexts of major examples of Arabic, Persian and Turkish maqtals. Finally, applying the comparative analysis method and based on the example of the image of Shahrbānū, the article will investigate the effects of national, religious, political and cultural factors on the process of transformation of the maqtals as the common historical-literary form of the Muslim peoples.

Özet

61/680 yılında vukû bulmuş Kerbelâ Olayı’nı tarihî bir vaka olarak ele alan Maktelü’l-Hüseyn’ler, zamanla özel bazı siyasî-dinî sebeplerin yanında genel olarak Müslüman halkların Resûlullâh’a ve onun Ehl-i Beyt’ine olan sevgisiyle, torununun az sayıda taraftarıyla birlikte acımasızca katledilmesinden duydukları acıyı birleştirdikleri duygu yüklü tarihî-edebî eserlere dönüştürülmüşler. Tarihî eserden tarihî-edebî esere geçiş sürecinde maktellere müellifinin görüşlerine paralel olarak, okuyan veya dinleyen kitlenin dinî, siyasî, millî ve kültürel beklentilerine uygun bazı unsurlar da eklenmiştir. İlk örnekleri Arapça yazılan Maktelü’l-Hüseyn’lere okuyucu ve dinleyici kitlenin zevkine uygun olarak eklenen en önemli gayr-i Arap kültür öğesi, Hz. Hüseyin’in eşi, Ali b. Hüseyin Zeynelâbidîn’in annesi olduğu ileri sürülen tarihî-menkibevî figürdür. Diğer isimlerinin yanında özellikle Farsça ve Türkçe maktellerde Şehrbânû olarak geçen bu şahsın Hz. Hüseyin’le evliliğinden vefatına kadarki olaylarla ilgili tarih kaynaklarında çelişkili bilgiler bulunmaktadır. Kaynaklardaki bu çelişkili bilgiler, Şehrbânû imajının ortaya konduğu en önemli tarihî-edebî tür olarak maktellerde de görülmektedir. Bu makalede döküman incelemesi yöntemi kullanılarak Ali b. Hüseyin’in annesiyle ilgili ilk dönem kaynaklarındaki tarihî bilgiler değerlendirilecektir. Ardından içerik analizi tekniğiyle Arapça, Farsça ve Türkçe belli başlı Maktelü’l-Hüseyn’lerdeki Şehrbânû imajı araştırılacaktır. Son olarak makalede karşılaştırmalı analiz yöntemi uygulanarak Şehrbânû örneğinden hareketle müslüman halkların müşterek tarihî-edebî türü olan maktel yazımına millî, dinî, siyasî ve kültürel unsurların etkisi araştırılacaktır.