Reflections of Gnostic Tradition in the Shiite Ghulât: The Exmple of al-Bayâniyya

İRFANÎ/GNOSTİK GELENEĞİN ŞİÎ GULAT’DAKİ TEZAHÜRLERİ: BEYÂNİYYE ÖRNEĞİ

Abstract

Gnosticism has influenced many religious and philosophical movements throughout history. According to the Gnostic understanding, Godly knowledge can be obtained through some kind of individual experience. This knowledge is a knowledge placed directly by God in the human heart without resorting to rational evidence. The roots of Gnostic thought, which has made its influence felt in different segments of Islamic thought from Shia to Sufism and found existence as an alternative epistemology, goes back as far as the ancient cultures dating back to Islam and even preChristianity. Issues such as the transcendental understanding of God, the dualistic vision of the world, savior knowledge, and the inner interpretation of religious texts are prominent in gnostic thought. The first manifestations of Gnosticism in Islamic history emerged in Shiite Gulat sects. However, these manifestations do not have a multi-system character and at the same time do not allow a holistic evaluation. One of the main reasons for this is that there is insufficient data due to the fact that they belong to a very early period of Islam, and the information given by the heresiographers about them is of distortive or exaggerated natüre due to some sectarian concerns. However, in the following period, Gnostic thought, which emerged more systematically and developed through Shi'ism, especially Ismailism, Sufism, and Ishraqi philosophy, seriously affected Islamic thought. We come across Shi'ite sects such as Kaysâniyya, Bayâniyya, Mansûriyya, Mughîriyya and Khattâbiyya, who were distinguished by some gnostic ideas in the early periods of Islam. Since it will go beyond the boundaries of an article to deal with all of these groups, in this study, the reflections and effects of Gnosticism in ShiaGulat thought will be tried to be determined only with reference to the Beyâniyye party. Thus, a better understanding of other gnostic thinking styles that emerged in the next process will be opened.

Özet

Gnostisizm tarih boyunca birçok dinî vefelsefi akımı etkilemiştir. Gnostikanlayışa göre Tanrısal bilgi bir türbireysel tecrübe aracılığıyla eldeedilebilir. Bu bilgi aklî delillerebaşvurmadan doğrudan Tanrıtarafından insan kalbine yerleştirilen birbilgidir. İslam düşüncesinde Şia’dan,Sufiliğe kadar farklı kesimlerde etkisinihissettirmiş ve adeta alternatif birepistemoloji olarak varlık bulmuşGnostik düşüncenin kökleri İslamiyet,hatta Hıristiyanlık öncesine dayanankadim kültürler kadar geriye gider.Aşkın Tanrı anlayışı, düalist alemtasavvuru, kurtarıcı bilgi, dini metinlerinbatıni yorumu gibi hususlar gnostikdüşüncede öne çıkan hususlardır. İslamtarihinde Gnostisizmin ilk tezahürleri ŞiiGulat fırkalarda ortaya çıkmıştır. Ancakbu tezahürler çok sistemli bir karakterarzetmeyip aynı zamanda bütüncül birdeğerlendirmeye imkan tanımaz. Bununen temel nedenlerinden biri tarihselolarak çok erken döneme ait olmalarısebebiyle yeterince verinin olmaması vemakalat yazarlarının onlara dairverdikleri bilgilerin birtakım mezhebikaygılarla saptırılarak ya da abartılarakverilmesidir. Bununla birlikte sonraki süreçte Şiilik, bilhassa İsmaililik, Sufilik,İşraki felsefe kanalıyla daha sistematikve gelişmiş şekilde ortaya çıkan Gnostikdüşünce İslam düşüncesini ciddimanada etkilemiştir.İslam’ın erken dönemlerinde birtakımgnostik fikirlerle temayüz edenKeysâniyye, Beyâniyye, Mansûriyye,Muğîriyye ve Hattâbiyye gibi Şii fırkalarlakarşılaşmaktayız. Bu fırkalarıntamamını ele almak bir makaleninsınırlarını aşacağından, bu çalışmadasadece Beyâniyye fırkasından hareketleGnostisizmin Şii-Gulat düşüncedekiyansımaları ve etkileri tespit edilmeyeçalışılacaktır. Böylece sonraki süreçteortaya çıkan diğer gnostik düşüncebiçimlerinin daha sağlıklı bir şekildeanlaşılmasının yolu açılmış olacaktır