The Understanding of Gnostic “Redemptive Knowledge” and Its Reflections on Ismailism

GNOSTİK ‘KURTARICI BİLGİ’ (GNOSİS) ANLAYIŞI VE İSMAİLİLİK’TEKİ TEZAHÜRLERİ

Abstract

Islam has spread to a large geography during the period of Caliph Omar. In these different geographies, many religions, sects, communities and other groups have been encountered. Among these, a syncretic and heterodox political-religious tradition with a gnostic character has gained an important place in terms of providing intellectual and epistemic references to the Shiite-esoteric religious understanding of Islam. In this article, the relationship between the understanding of redemptive knowledge in the gnostic traditions and esoteric knowledge (bâtın) in Ismailism will be discussed. The aim of the article is not to reveal the organic relationship between the two traditions or to compare the text with each other. The starting point of our study is the thesis that a sociocultural interaction has emerged as a result of the Islamization of the gnostic circles or the efforts of non-gnostic but familiar circles to interpret new religion through this culture in the Middle East and that the interaction takes place in its natural process. In this article, it will be pointed out that the bâtin understanding of Ismailis that overlap with the gnosis understanding of Gnostics and, new interpretations and approaches had been developed at some points as a result of belonging to a Muslim environment.

Özet

İslam dini daha Hz. Ömer döneminde geniş bir coğrafyaya yayılmıştı. Bu farklı coğrafyalarda pek çok din, mezhep, cemaat ve grupla karşılaşıldı. Bunlar arasında gnostik karakterli, senkretik ve heterodoks bir siyasi-dini gelenek, İslam’daki Şii-Bâtınî din anlayışına fikri ve epistemik kaynaklık etme noktasında önemli bir yer edindi. Bu doğrultuda çalışmamızda gnostik geleneklerin kurtarıcı bilgi anlayışının İsmaililik’teki “bâtın” düşüncesi ile irtibatı ele alınacaktır. Çalışmanın amacı iki gelenek arasındaki organik bağı ortaya koymak ya da metin karşılaştırması yapmak değildir. Çalışmamızın hareket noktasını, Ortadoğu’daki gnostik çevrelerin İslamlaşması ya da gnostik olmayan ancak onlarla temasa geçen çevrelerin bu kültür üzerinden yeni dini yorumlama çabası neticesinde sosyokültürel bir etkileşimin zorunlu olarak ortaya çıktığı ve bu ilişkinin kendi doğal süreci içerisinde gerçekleştiği tezi oluşturmaktadır. Bu amaçla makalemizde İsmaililer’in bâtın anlayışlarının Gnostikler’in gnosis anlayışı ile örtüşen noktalarına ve Müslüman bir çevreye ait olmanın bir neticesi olarak bazı hususlarda ortaya çıkarılan yeni yorum ve yaklaşımlara işaret edilecektir.