LİSE ÖĞRENCİLERİNİN BİLİŞSEL ESNEKLİK DÜZEYLERİNE GÖRE PROBLEMLİ İNTERNET KULLANIMLARININ İNCELENMESİ

INVESTIGATION OF PROBLEMATIC INTERNET USE ACCORDING TO COGNITIVE FLEXIBILITY LEVELS OF HIGH SCHOOL STUDENTS

Abstract

İnternet bilgisayarları birbirine bağlayan ve bunlar arasında bilgi ve belge paylaşımı, iletişim gibi işlemleri mümkün kılan sistem olarak tanımlanabilir (Akbal ve Balık 2006). İnternetin bireylere sağladığı çeşitli kolaylıklar ve imkanlar sayesinde hem dünyada (We Are Social ve Hootsuite, 2018) hem de Türkiye’de (TUİK, 2017) kullanım oranı gittikçe artmaktadır. İnternet kullanım oranlarındaki artışı internetin kendisinden kaynaklanan nedenler ve bireylerin kendisinden kaynaklanan nedenler olarak iki gruba ayırabiliriz. İnternet ağının bireylere iletişim kolaylıkları, haber alma, araştırma yapma, internetten oyun oynama, internetten kumar oynama ve alışveriş yapma gibi hayatlarını kolaylaştıran imkânlar sunması işlevleri vardır (Peker, 2013). Bununla beraber kişilerin de yalnızlık ve yetersiz iletişim (Caplan, 2002; Huan, Ang ve Chye, 2014; Nalwa ve Anand, 2003; Sargın, 2015; Say 2016), sosyal destek azlığı (Esen ve Siyez, 2011; Kıran ve Gündoğdu, 2010 ve Tsai ve ark., 2009), yetersiz uyum düzeyi (Gürcan,2010) ve bazı psikolojik problemler(Cao ve ark., 2011; Ceyhan, 2016; Demirtaş, 2017; Király ve ark., 2014; Sonkur, 2014; Tunalıoğlu, 2013) gibi nitelikleri de internet kullanımını artıran önemli bir diğer faktördür. Bireylerin kendisinden kaynaklı nedenler ya da internet ortamının sağladığı faydaların sonucunda bireylerde internet kullanımında bir artış ve birtakım problemler meydana gelir. Bu artış ve problemlere birçok farklı kavram ile ifade edilmekle birlikte genel olarak problemli internet kullanımı denebilir. Problemli internet kullanımı Beard ve Wolf (2001) tarafından da “bireyin hayatında internetin psikolojik, sosyal, akademik ve mesleki problemler yaratacak şekilde kullanılması” olarak tanımlanmıştır. Problemli internet kullanımı çeşitli kriterler kullanılarak açıklanmaya çalışılmaktadır. Bunlardan; Young (1996) dürtü kontrol bozukluğunu, Goldberg (1996) madde bağımlılığı tanı kriterlerini, Grohol (2012) sosyalleşme ve sosyal ihtiyaçları, Suler (1996) ihtiyaçlar hiyerarşisini, Davis (2001) bilişsel-davranışçı kuramı ve Hall ve Parsons (2001) bilişsel şemalar ve otomatik düşünceleri temel alarak açıklanmaya çalışmaktadırlar. Sosyalleşebilme, sosyal ihtiyaçları giderebilme, mantıkdışı inançlar ve bilişsel çarpıtmalara bağlı davranışların gelişmesi, bilişsel şemalar ve otomatik düşünceler ile yakından ilgili olan ve yine bu kavramlar çerçevesinde açıklanan bir diğer kavram bilişsel esneklik kavramıdır. Bilişsel esneklik kişiler arası iletişim becerilerinin yeterli düzeyde olması, farklı iletişim yollarının farkında olunması ve yeni durumlara uyum olarak ifade edilebilir (Martin ve Rubin, 1995). Bilişsel esnekliği açıklarken Payne, Bettman ve Johnson (1993) ‘uyum yeteneği’ üzerinde dururken Martin ve Rubin (1995), bilişşel esnekliğin kişiler arası iletişimde yeterlilik ile doğru orantılı olduğunu belirtirler. Thurston ve Runco (1999) ise esnek düşünmenin yararını bireylerin problemlere farklı açılardan yaklaşabilmesi olarak belirtmişlerdir.

Özet

The aim of this research is to study whether problematic internet use and excessive internet usage, social benefit-social comfort and subdimensions comprised from negative results of internet differ meaningfully regarding cognitive flexibility and gender variables. 1642 students (830 male and 812 female) having education in boarding and day secondary education institutions in Adana city central districts and selected with random cluster sampling method make up the sample of this research. In this research, “Cognitive Flexibility Scale” was used to determine the cognitive flexibility levels of high school students, and “Problematic Internet Use – Adolescence” was used to determine their problematic internet usages. The study was made in correlational survey model. In data analysis, two-way variance analysis method was used to determine whether the difference between variables is meaningful, and LSD test was used to test the source of differences. Meaningfulness level was accepted as .05. According to the result of statistical analysis obtained, problematic internet uses, negative results of internet, social benefit-social comfort and excessive internet uses decrease as cognitive flexibility level of high school students increase. Although problematic internet uses and negative results of internet do not differ regarding gender, social benefit-social comfort differ in favor of males, and excessive usage differ in favor of females. In accordance with the findings obtained from this study, group studies to avoid and decrease problematic internet usage are suggested. Furthermore, psychoeducational studies to increase cognitive flexibility level can also be conducted.