Bilinemeyeni Bilmek: Fahreddin Râzî’den Taşköprülüzâde’ye “Mutlak Meçhul” Paradoksu

Abstract

A paradox that originated from the Meno’s and perpetuated through the classical period of the history of Islamic philosophy within the same structure, seems to have been reconstructed by Fakhr al-Din al- Rāzī (d. 606/1210), and hence gained a new philosophical context. Hereupon, both the statement of the paradox and the the scholarly framework within which it came to be addressed were renewed. The issue, in this framework, was centered on the structural relationship between the parts of knowledge, namely conception (ta awwur) and assent (ta dīq), and the impact of such relationship on the way topics of logic came to be discussed rather than the issues surrounding the possibility of the acquisition of knowledge. In this context, it became a necessity to provide an explanation to how conception and assent arose with regard to a suppositional notion such as “the-absolute unknown (al-majhul mutlaqan)”. This (i.e. inquiry into finding an explanation) in turn led to our usage of an expression such as “knowing the unknown”. In an effort to overcome this problem, esteemed logicians after Fakhr al-Din al-Rāzī proposed several effective solutions. Such an endeavor had continued up until the Ottoman period. Henceforth, the Ottoman philosopher Tashkoprīzāda (d. 968/1561) heavily critiqued these proposed solutions, and instead provided a much stronger alternative. For, in the philosophical system that Tashkoprīzāda used, the proposed solutions provided by early philosophers such as Khûnajī (d. 646/1248) and Urmawī (d. 682/1283), and the ones provided by Sadr al-Sharī‘a (d. 747/1346) and al-Sayyid al-Sharīf Al-Jurjānī (d. 816/1413) were equally weak, despite the fact that these latter were closer to him in both time and methodology.

Özet

Kökleri Menon paradoksuna kadar uzanan ve İslam felsefe tarihinin klasik döneminde de bu yapı içinde ele alınan bir paradoksun Fahreddin Râzî (ö. 606/1210) ile birlikte yeni bir felsefî bağlamda yeniden kurgulandığı görülmektedir. Bu aşamadan sonra yeni olan şey yalnızca paradoksun ifadesi değil, aynı zamanda ele alındığı ilmî çerçevedir. Bu çerçeve içinde mesele, bilginin imkânı sorununun sınırlarını aşmış, daha ziyade bilginin kısımları olan tasavvur ve tasdik arasındaki yapısal ilişkiye ve bu ilişkinin mantık bahislerini ele almadaki etkisine odaklanmıştır. Dahası “hiç-bilinemeyen (el-mechûl mutlakan)” gibi farazi bir kavrama dair tasavvurun ve tasdikin nasıl meydana geldiğini açıklamayı gerekli kılarak “bilinemeyenin bilinmesi” şeklinde ifade edebileceğimiz bir hal almıştır. Fahreddin Râzî sonrası dönemde önemli mantıkçılar bu sorunu aşmak üzere oldukça etkin cevaplar üretmiştir. Bu süreç Osmanlı dönemine kadar uzanmıştır. Nihayet Osmanlı filozofu Taşköprülüzâde (ö. 968/1561) kendi dönemine kadar ulaşan çözüm tekliflerine yönelik oldukça ciddi eleştiriler yöneltmiş ve bu cevaplara nazaran daha güçlü bir çözüm teklifi sunmuştur. Zira onun kullandığı felsefî sistem içinde hem Hûnecî (ö. 646/1248) ve Urmevî (ö. 682/1283) gibi bu paradoksa erken dönemde cevap üreten filozofların hem de Sadrüşşerîa (ö. 747/1346) ve Seyyid Şerif Cürcânî (ö. 816/1413) gibi kendisine –tarihsel olarak ve felsefi araçların kullanımı bakımından– daha yakın filozofların çözüm teklifleri yetersiz kalmaktadır.