Sivaslı Münevver Nakşî Şeyhi Kazancızâde Emin Edîb Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Vahdet-i Vücûd Anlayışı

Nakshi Sheikh Kazancizade Emin Edib Efendi (The Enlightened Scholar from Province of Sivas) - His Life, Works and Understanding of Wahdat al-Wujud

Özet

Kazancızâde Emin Edîb Efendi Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşamış Sivas’ın yetiştirdiği önemli münevverlerden biridir. Âile kökleri Buhâra’ya dayanan Emin Edîb Efendi Sivas Askeri Rüştiyesi’nde uzun yıllar Farsça muallimi ve Osmanlı Mebusan Meclisi’nde de iki dönem mebus olarak resmî görevde bulunmuştur. Resmî görevlerinin dışında Nakşbendî tarikatına müntesip mürşîd-i kâmil olan Emin Edîb Efendi’nin silsilesi şeyhi Muhammed Kemâhî kanalıyla Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’ye ulaşır. Emin Edîb Efendi, Muhammed Kemâhî’nin 1313/1896’daki vefâtından sonra yirmi üç yıl irşad makamında kalmıştır. Emin Edîb Efendi’nin dînî ve tasavvufî yaklaşımlarının temelinde İmâm Gazâlî, Abdülkâdir Geylânî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Muhyiddin İbnü’l-Arabî, İbnü’l-Fârız, Mahmud Şebüsterî, Abdurrahman Câmî ve İsmail Hakkı Bursevî gibi tasavvuf alanının önemli şahısları yer almaktadır. Ekberî irfan geleneğinin yoğun etkisinde kalan Emin Edîb Efendi ‘vahdet-i vücûd’u manevî eğitimin nihayeti ve tevhidin zirve mertebesi olarak kabul etmiştir. Şiirlerinde ilâhi aşk ve vahdet-i vücûd neşvesini yoğun bir şekilde terennüm eden Emin Edîb Efendi sûfî kimliğinin yanısıra zâhirî ilimlerde de icâzet sahibi bir âlimdir. Bu yönüyle o, zâhir-bâtı, medrese-tekke ikilemini şahsiyetinde uyumlu hale getirmiştir. Arapça ve Farsça’ya eser yazacak seviyede vâkıf olan Emin Edîb Efendi bireylerin eğitimine özel önem vermiş, mürîdânını güzel ahlak anlayışına göre yetiştirmiştir.

Abstract

Kazancızâde Emin Edîb Efendi is one, who grew up in Sivas and lived in the last period of the Ottoman Empire, of the significant intellectuals. Emin Edîb Efendi whose family resided in Bukhara, served as a teacher in Sivas Military Middle School for many years and was a member in the Ottoman Parliament for two terms. Apart from his official duties, Emin Edîb Efendi was a follower of the sect ‘Nakşbendî’ and his tariqa chain reached to Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî through his sheikh Muhammed Kemâhî. Emin Edîb Efendi taught the true way for twenty-three years after the death of his sheikh Muhammad Kemâhî in 1313/1896. Emin Edîb Efendi's religious and sufi approaches were based on the prominent figures in the field of sufism such as Imam al-Ghazali, Abdulkadid Ghailani, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Muhyiddin İbnü'l-Arabî, Ibn al-Fârız, Mahmud Şebüsterî, Abdurrahman Câmî and İsmail Hakkı Bursevî. Emin Edîb Efendi, who was heavily influenced by the Ekberî Irfan (wisdom) tradition, accepted the wahdat-i wujud ‘as the summit of spiritual education and the tawhid’ (oneness of God). In his poems, Emin Edîb Efendi, intensely chanting divine love and wahdat-i wujud, is a scholar in zahiri (outward) sciences besides his Sufi identity. In this regard, he got into the dilemma of zahir-bâtin (outward-inward sciences) and madrasa-tekke in his personality. Emin Edîb Efendi, who was proficient in Arabic and Persian to write his works in those languages, gave a special importance to the education of individuals and trained his followers considering the good morality.

Anahtar kelimeler: Kazancızâde Emin Edîb, Nakşibendiyye, Tasavvuf, Tarikat, Vahdet-i Vücûd