Az Bilinen Dillerden Çevirilerde Kültürel Aktarım: Aslan Asker Şvayk Türkçede

Cultural Transfer in Translation from Less Common Languages: The Good Soldier Švejk in Turkish

Abstract

Bu makale Jaroslav Hasek’in Türkçe’de Aslan Asker Şvayk (Osudy dobrého vojáka Švejka za svĕtové války, 1923) adıyla bilinen satirik romanın çevirilerinin karşılaştırılmasını amaçlamaktadır. Ro- man dünya edebiyatına Almanca çevirisi aracılığıyla girmiştir, o zamandan bu yana İngilizceye üç kere çevrilmiş ve birçok başka dile de çevirisi yapılmıştır. Türkçeye 1960’lardan 2005’e kadar en az yedi kere çevrilmiş olup bu herhangi bir dile yapılan Şvayk çevirileri içinde muhtemelen en yük- sek rakamlardan biridir. Bu durum çevirilerin hiçbiri özgün Çekçe metinden değil de başka dillerden dolaylı olarak yapıldığı için özellikle dikkat çekicidir. Romanın Türkçe adı bile dolaylı olarak eserin Fransızca adı olan Le Brave Soldat Chveïk’ten esinlenen bir İsviçre tiyatro uyarlamasından alınmıştır. Çeviribilimdeki “yeniden çeviri hipotezi” bir kaynak metnin erken dönem çevirilerinin hedef dile tabi kılındığını, yeniden yapılan çevirilerin ise özgün metne daha sadık olduğunu öne sürer. Ancak bu hi- potez, Türkçe ve Çekçe gibi daha az konuşulan diller arasında, çoğu zaman İngilizce, Fransızca ya da Almanca gibi bir üçüncü dil aracılığıyla yapılan “dolaylı çeviri”ler söz konusu olduğunda karmaşık bir hal alır. Çek çeviribilimciler (Levý, Daneš, Špirk, vb.) görüşleri ışığında bu çalışma az bilenen dillerden yapılan doğrudan olmayan çevirilerin hem kaynak metnin diline dayandıklarını hem de hedef dilin kültürel standartlarına uydurulduklarını göstermektedir.

Özet

This article compares the translations of Jaroslav Hašek’s satirical novel The Good Soldier Švejk (Osudy dobrého vojáka Švejka za sv tové války, 1923), known in Turkish as Aslan Asker Şvayk. Švejk entered world literature through its German translation; since then it has been translated three times into English and has appeared in many other world languages. There are now at least seven different Turkish versions, published from the 1960s to 2005, probably one of the highest numbers of Švejk translations in any language. This is particularly notable since none of them were done from the origi- nal Czech, but through indirect translation. Even the Turkish title is an indirect translation from the French title, Le Brave Soldat Chveïk, via a Swiss adaptation. The “retranslation hypothesis” in transla- tion studies suggests that early translations of a source text are domesticated to the target language, while retranslations are more faithful to the original. This is not the case, however, in translations be- tween less commonly spoken languages, such as Czech and Turkish, which are often based on indirect translation via a third language such as English, French, or German. Drawing on the methodology of Czech translation scholars (Levý, Daneš, Špirk et. al.), this case study shows how indirect translations from less common languages both depend on the language of the source text and are adapted to the cultural standards of the target language.