SavedAdd your journal

Journals / Avrasya İncelemeleri Dergisi / 2023 / Cilt: 12 Sayı: 2

16th Century Poet Khalifa Chalabi’s Unknown Divan

XVI. Yüzyıl Şairi Halîfe Çelebî’nin Bilinmeyen Dîvân’ı

Murat Güneş0000-0001-6778-2906
Pages
117–147
Publication Date
2023-10-09
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

This article offers a selection of the poets’ previously unpublished Turkish poems.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Khalifa Chalabi was a 16th-century poet of classical Turkish literature.
📊
Key Findings & Data:Originally from Tabriz, Khalifa relocated to Qaraamid for unknown reasons and remained in the city for a significant part of his life.
💡
Conclusion & Impact:This article offers a selection of the poets’ previously unpublished Turkish poems.
🔬Design:Research Article
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Halîfe Çelebî · Dîvân · XVI. yüzyıl klasik Türk edebiyatı

Abstract

Khalifa Chalabi was a 16th-century poet of classical Turkish literature. Among the biographical works of his time, the only source detailing his biography is Gulshan-i Shuara of the Ahdi of Baghdad. Originally from Tabriz, Khalifa relocated to Qaraamid for unknown reasons and remained in the city for a significant part of his life. This work of Khalifa, who wrote a Layla and Majnun Masnavi in honor of Gazi Iskender Pasha in Qaraamid, was introduced and examined by Agâh Sırrı Levend based on a single manuscript found in his personal library. Additionally, the existence of the Khusrav u Shirin, Yusuf, and Zulaikha masnavis has been reported in Kâtib Chalabi’s bibliographic encyclopedia, Kashf al-Zunun. There is a lack of clarity regarding the works Khalifa mentions in his Divan. Although the core intent of this article is to introduce Khalifa’s largely unknown Divan, since some poems that present biographical material in the work coincide, these details are evaluated in light of the works that speak about the poet and new information is tried to be revealed by focusing on the problematic points of his biography. Ahdi’s writings do not conclusively state that he is from Diyarbakır, although many studies have suggested that he was born there. Khalifa Chalabi, often cited among the poets of Diyarbakır in many studies, identifies Tabriz as his homeland and city in his Divan. This article offers a selection of the poets’ previously unpublished Turkish poems.

Özet

Halîfe Çelebî, XVI. yüzyıl klasik Türk edebiyatı şairlerindendir. Yaşadığı yüzyılda kaleme alınan tezkireler arasında biyografisinin yer bulduğu tek kaynak Ahdî-i Bağdâdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ’sıdır. Aslen Tebrizli olan Halîfe, tam olarak bilinmeyen bir sebeple Karaâmid’e gelmiş ve hayatının önemli bir bölümünde bu şehirde bulunmuştur. Karaâmid’de Gazi İskender Paşa nâmına bir Leyliyy u Mecnûn mesnevisi kaleme alan Halîfe’nin bu eseri, Agâh Sırrı Levend tarafından şahsî kitaplığında bulunan tek yazmasından hareketle tanıtılarak incelenmiştir. Buna ilaveten Husrev u Şîrîn ve Yûsuf u Züleyhâ mesnevilerinin varlığıysa Kâtip Çelebî’nin Keşfü’z-Zünûn’unda bildirilir. Dîvân’dan ise hakkında söz söylenen çalışmalarda herhangi bir bilgi verilmez. Makalenin esas hedefi Halîfe’nin bilinmeyen Dîvân’ını tanıtmak olmakla birlikte eser içerisinde biyografik malzeme sunan bazı şiirlere tesadüf edildiği için bu ayrıntılar, şair hakkında söz söyleyen çalışmalar ışığında değerlendirilmiş ve hâl tercümesinin problemli noktalarına odaklanılarak yeni bilgiler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ahdî’nin tezkiresinde Diyarbakırlı olduğuna dair kesin bir bilgi yer almamasına rağmen birçok çalışmada Diyarbakır’da doğduğu öne sürülen ve Diyarbakırlı şairler arasında anılan Halîfe Çelebî’nin, Dîvân’ında Tebriz’i vatanı ve şehri olarak anması, bu noktada dikkat çeken ayrıntıların başında gelmektedir. Çalışmanın EK bölümündeyse şairin daha önce yayımlanmamış birkaç Türkçe şiiri yer almaktadır.

🔖

Cite This Article

Güneş, M. (2023). 16th Century Poet Khalifa Chalabi’s Unknown Divan. Avrasya İncelemeleri Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 2, 117–147. https://doi.org/10.26650/jes.2023.1330166

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (77)

  1. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, İstanbul, Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Beyazıt 10266, 1b-128b. google scholar
  2. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, Bursa, İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Haraccı 1096, 1a-96b. google scholar
  3. Abdu’l-Alî bin Mîrzâ Fazlî-yi Halhâlî, Kavâ‘id-i Zebân-ı Türkî, Tehran, Kitâbhâne-i Meclis-i Şûrâ-yı Millî, 5694, 1b-78a. google scholar
  4. Mecmû‘a-i Eş‘âr, Kastamonu, Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, 3680, 46a-80b. google scholar
  5. Ahdî-i Bağdâdî, Gülşen-i Şu‘arâ, İstanbul, Millet Yazma Eser Kütüphanesi, A.E. Tarih 774, 1b-209b. google scholar
  6. Halîfe, Dîvân-ı Halîfe, Ankara, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 4086, 1a-113a. google scholar
  7. Hisâlî, Letâ’ifü’l-Hayâl, İstanbul, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Lala İsmail 575, 1a-245b. google scholar
  8. Hbdüloli Xolxâli. Qâide-yi Zabân-i Türki. Önsöz yazan ve hazırlayan: Hossein Mohammadzadeh Sadigh. Tobriz: Yaran Yayınevi, 2009. google scholar
  9. Âciz Gormorûdi (Sorâbi). Divan-ı dşar. düzonloyon: Hossein Mohammadzadeh Sadigh. Tahran: Tokderoxt Noşriyyati, 2010. google scholar
  10. Adak, Abdurrahman. Ali Emiri’nin Gözüyle Diyarbakırlı Şairler. İstanbul: Kent Işıkları, 2012. google scholar
  11. Akün, Ömer Faruk. Divan Edebiyatı. İstanbul: İsam Yayınları, 2014. google scholar
  12. Afifi, Rahim. A Persian Poetic Dictionary comprising the words used in the works of Persian poets of 8th-17th AD (3rd-11th AH). 3 Volumes. Tehran: Soroush Press, 2012. google scholar
  13. Ali Emîrî. Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhîri Âmid Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı. Yayına hazırlayanlar Günay Kut vd. İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014. google scholar
  14. Ali Emîrî Efendi. Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid. Hazırlayan İdris Kadıoğlu. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
  15. Arat, Reşit Rahmeti. “Türk İlmî Transkripsiyon Kılavuzu.” Reşit Rahmeti Arat Makaleler Cilt I, yayına hazırlayan Osman Fikri Sertkaya içinde 32-68. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1987. google scholar
  16. Atayi. Ivaz Paşa Oğlu Atayi Divanı. Hazırlayan Üzeyir Aslan. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2016. google scholar
  17. Ateş, Ahmed. “Nizâmî.” İslâm Ansiklopedisi. 9: 318-327. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1964. google scholar
  18. Aydoğmuşoğlu, Cihat. Tarihte Tebriz. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011. google scholar
  19. Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şu‘arâ. Hazırlayan Süleyman Solmaz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. google scholar
  20. Beysanoğlu, Şevket. Kısaltılmış Diyarbakır Tarihi ve Âbideleri. Diyarbakır: Diyarbakır Tanıtma Derneği Neşriyatı, 1963. google scholar
  21. Beysanoğlu, Şevket. “Halîfe.” Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. 2: 95-100. Ankara: Diyarbakır Tanıtma, Kültür ve Yardımlaşma Vakfı Yayını, 1996. google scholar
  22. Beysanoğlu, Şevket. “Humârî.” Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. 2: 108-109. Ankara: Diyarbakır Tanıtma, google scholar
  23. Kültür ve Yardımlaşma Vakfı Yayını, 1996. google scholar
  24. Bilgili, Ali Sinan. “Tebriz.” TDV İslam Ansiklopedisi. 40: 219-222. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2011. google scholar
  25. Cumhuriyetin 50. Yılında Diyarbakır 1973 İl Yıllığı. Ankara: Diyarbakır Valiliği, 1973. google scholar
  26. Çağbayır, Yaşar. Arap Asıllı Türk Alfabesiyle Yazılmış Türkçenin Söz Varlığı: Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017. google scholar
  27. Çokur, Saddam. “Azakî Mehmed Efendi’nin Derlediği Mecmuada Diyarbakırlı Şairlere Ait Yeni Şiirler.” Hikmet 11 (2019): 255-271. google scholar
  28. Değirmençay, Veyis. Farsça Şiir Söyleyen Osmanlı Şairleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2013. google scholar
  29. Dehkodâ, Aliakbar. Loghatnâme (Encylopedic Dictionary). Chief editors: Mohammad Mo’in & Ja’far Shahidi. 16 vols. Tehran: Tehran University Publicatioans, 1998. google scholar
  30. Ekinci Dağtekin, Emine. “Coğrafi İşaret Olarak Diyarbakır Bazalt Taşı ve Tescili.” Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 66 (2018): 851-860. google scholar
  31. Ekmekçi, Güneş. “XVI. Yüzyıl Diyarbakır Şairleri.” Yüksek Lisans tezi, Dicle Üniversitesi, 2008. google scholar
  32. Emîr Alî-Şîr-i Nevâyî. Dîvân-ı Emîr Nizâmu’d-dîn Alî-Şîr-i Nevâyî Fânî Şâ‘ir ve Ârif (844-906 h.k). be-kûşiş-i Seyyid-Abbâs-ı Restâhîz vd. Tehran: İntişârât-i Şefî‘î, 1400. google scholar
  33. Erdoğan, Mustafa. Türk Edebiyatında Muhammes. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002. google scholar
  34. Eyduran, Aysun. “Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu‘arâ, İnceleme-Tenkitli Metin I-II.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 1999. google scholar
  35. Masoud Faryamanesh, “Hasan-e Sajzî-ye Dehlavî.” Encyclopaedia of'PersıanLanguage andLiteratur in the Subcontinent. III: 71-80. Tehran: The Academy of Persian language and Literature, 2013. google scholar
  36. Fuzuli. Leylâ ile Mecnun. Hazırlayan Necmettin Halil Onan. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. google scholar
  37. Gökmen, Ertan. “Yavuz Sultan Selim’in İran’dan ve Mısır’dan Getirdiği Sanatkârlar.” Türk Kültürü 407 (1997): 143-151. google scholar
  38. Göyünç, Nejat. “Diyarbakır.” TDV İslam Ansiklopedisi. 9: 464-469. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994. google scholar
  39. Gündüz, Tufan. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2013. google scholar
  40. Gürbüz, Mehmet. “Kâbilî’nin Sultân-ı Hûbâna Münâsib Eş‘âr Adlı Şiir Mecmuası.” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2011. google scholar
  41. Hâfez-e Shirazî. Divân-e Hâfez, Based on Manuscripts of 9th Century H. compiled by Salim Neysâri. Tehran: Sokhan Publishers, 1387. google scholar
  42. Hilâlî-yi Cağatayî, Dîvân-ı Hilâlî-yi Cağatayî. tashih ve mukaddime Saîd-i Nefîsî. Tehran: İntişârât-i Senâ’î, 1375. google scholar
  43. İpekten, Halûk vd. Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988. google scholar
  44. İpekten, Halûk. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1997. google scholar
  45. Kamal of Khujand. The Complete Poetical Works ofKamal ofKhujand. Edited from the oldest Manuscripts, with introduction, critical notes, and appendices by Aziz Dovlat-abadi. Tabriz: İntisharat-e Ketabfurusi-yi Tehran, 1958. google scholar
  46. Kartal, Ahmet. “Anadolu’da Farsça Şiir Söyleyen Şairler (XI-XVI. yüzyıllar).” Türkler. 7: 682-695. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002. google scholar
  47. Kartal, Ahmet. “Türk-Fars Edebî İlişkileri.” Şiraz’dan İstanbul’a: Türk-Fars Kültür Coğrafyası Üzerine google scholar
  48. Araştırmalar içinde 13-118. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2010. google scholar
  49. Kâtip Çelebi. Keşfü’z-Zunûn an-Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn. Arapçadan tercüme eden Rüştü Balcı. 5 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2017. google scholar
  50. Kaya, Bilge. “Hisâlî Hayatı-Eserleri ve Metâli‘ü’n-Nezâ’ir Adlı Eserinin Birinci Cildi (İnceleme-Metin).” Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, 2003. google scholar
  51. Kazzazi, Mir Jalaleddin. Persian Rhetoric 3 Embellishment. Tehran: Nashr-e Markaz Publishing Co., 2011. google scholar
  52. Kolcu, Hasan. “Divan Şiirinde ‘Türk-Türklük’ ve Sihâm-ı Kazâ Örneği.” Prof. Dr. Abdülkadir Karahan Anısına I. Uluslararası Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumu 12-13 Nisan 2007 içinde 277-300. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2007. google scholar
  53. Köksal, M. Fatih. “Divan Şiirinde Türk.” Journal of Turkish Studies: Festschrift in Honor of Orhan Okay 30/ II (2006): 231-269. google scholar
  54. Kurnaz, Cemâl. Anadolu’da Orta Asyalı Şairler. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997. google scholar
  55. Kurnaz, Cemâl. “Anadolu-Orta Asya Edebî İlişkileri.” Türk Edebiyatı Tarihi 1, editörler Talât Sait Halman vd. içinde 373-383. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2018. google scholar
  56. Kurtuluş, Rıza. “Hasan Dihlevî.” TDV İslam Ansiklopedisi. 16: 316. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1997. google scholar
  57. Latîfî. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (İnceleme-Metin). Hazırlayan Rıdvan Canım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2000. google scholar
  58. Levend, Agâh Sırrı. Türk Edebiyatında Şehr-engizler ve Şehr-engizlerde İstanbul. İstanbul: İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, 1957. google scholar
  59. Levend, Agâh Sırrı. Arap, Fars ve Türk Edebiyatlarında Leylâ ve Mecnun Hikâyesi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1959. google scholar
  60. Levend, Agâh Sırrı. “Bilinmiyen Eski Eserlerimizden: Halîfe’nin Leylâ ve Mecnûn’u.” Türk Dili: Aylık Fikir ve Edebiyat Dergisi 8 (1952): 447-451. google scholar
  61. Mazıoğlu, Hasibe. “Eski Türk Edebiyatı.” Türk Ansiklopedisi. 32: 80-134. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1983. google scholar
  62. Muhammed b. ‘Omar ar-Raduyani, Kitab Tarcuman al-Balaga. Mukaddime, haşiye ve izahlarla neşreden Ahmed Ateş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınlarından, 1949. google scholar
  63. Nur al-Din ‘Abd al-Rahman ibn Ahmad Jami, Divan-e Jami Vol. I: Fatehat al-Sabab. Edited by Ala Xan Afsahzad. Tehran: Centre for Iranian Studies, 1999. google scholar
  64. Ocak, Fatma Tulga. “Labial Hı’nın Çeviriyazıda Yazımı Sorunu.” Çağdaş Türk Edebiyatına Eleştirel Bir Bakış Nevin Önberk Armağanı, yayına hazırlayan Mehmet Ölmez içinde 162-172. Ankara: Simurg Yayınları, 1997. google scholar
  65. Okumuş, Ömer. “Câmî, Abdurrahman.” TDV İslam Ansiklopedisi. 7: 94-99. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993. google scholar
  66. Özcan, Abdülkadir. “İskender Paşa.” TDV İslam Ansiklopedisi. 22: 565-566. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2000. google scholar
  67. Resûlî, Ahter. “xa-li-fe-ye.di.yâr-bak.ri”, An Anciclopedia of Persian Literatüre: Persian Literatüre in Anatolia and The Balkans. 6: 361-362. Tehran: Sazman-e Chap va Entesharat, Vezarat-e Farhang va Ershad-e Eslami, 1375. google scholar
  68. Saraç, M.A. Yekta. “Emrî ve Divanı.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 1991. google scholar
  69. Selmân-ı Sâvecî, Kulliyât-ı Selmân-ı Sâvecî. mukaddime, tashîh Abbâs-Aliyy-i Vefâ’î. Tehran: İntişârât-i Suhen, 1389. google scholar
  70. Tanyıldız, Ahmet. “Acem’e Türki Öğretmek: Farsça Yazılmış Bir Kava‘id-i Türkiyye Kitabı Üzerine.” google scholar
  71. Uluslararası Yunus Emre ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Gelişimi Sempozyumu, 4-6 Ekim 2018, Kırşehir, Bildiriler Kitabı, editörler Nadir İlhan vd. içinde 45-61. Kırşehir: Kırşehir Belediyesi, 2018. google scholar
  72. Terbiyet, Muhammed-Alî. Dânişmendân-ı Âzerbaycan. be-kûşiş-i Gulâm-Rezâ Tabâtabâyî Mecid. Tehran: Sâzmân-i Çâp u İntişârât-i Vezâret-i Ferheng u İrşâd-i İslâmî, 1378. google scholar
  73. Tuman, Mehmet Nâil. Tuhfe-i Nâilî, Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. Hazırlayanlar Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatcı. 2 Cilt. Ankara: Bizim Büro Yayınları, 2001. google scholar
  74. Yaltkaya, Şerefeddin. “Türklere Dair Arapça Şiirler.” Türkiyat Mecmuası V (1935): 307-326. google scholar
  75. Yazı Kurulu. “Halîfe.” Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. 4: 363-364. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004. google scholar
  76. Yazı Kurulu. “Rızâ’î.” Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. 7: 351. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2007. google scholar
  77. Yıldırım, Ali. Divan Edebiyatında Mahlas ve Mahlas-nâmeler. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006. google scholar