Journals / Erdem / 2022 / Sayı: 83

Saraçzade / Haci Pir Madrasa That Has Not Reached Today and Architecture in Trabzon

Trabzon’da Günümüze Ulaşmayan Saraçzade / Hacı Pir Medresesi ve Mimarisi

Nurcan Yazıcı Metin(MİMAR SİNAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-3859-4847
Journal
Erdem
Pages
185–212
Publication Date
2022-12-26
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The plan of the madrasas, which is understood to be an example of the late Ottoman madrasahs, will be introduced and examined in detail in this study for the first time.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The madrasa known as Saraçzade / Hacı Pir Efendi Madrasa, located in Ortahisar Neighborhood in Trabzon, has not reached today.
📊
Key Findings & Data:The building, which is understood to have existed in the 18th century, was destroyed in the fire middle of the 19th century.
💡
Conclusion & Impact:The plan of the madrasas, which is understood to be an example of the late Ottoman madrasahs, will be introduced and examined in detail in this study for the first time.
🔬Design:Research Article
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Osmanlı Mimarisi · Trabzon · Medrese

Abstract

The madrasa known as Saraçzade / Hacı Pir Efendi Madrasa, located in Ortahisar Neighborhood in Trabzon, has not reached today. The part known as Ortasaray, Ortahisar or Saraçzade Mescidi and the courtyard gate have survived form the structure. The building, which is understood to have existed in the 18th century, was destroyed in the fire middle of the 19th century. After this date, it was rebuilt with the initiatives of Hacı Pir Efendi, who gave its name to the building and was also the professor of the madrasah. Largely with the contributions of the sultan; information about the plan and architecture of the madrasa, which is the understood to have been built together with the mosque / masjid and library, is very limited. The project of the madrasa, that has not reached today, is available in the Ottoman Archives. The floor plans and facade view of the madrasa are included in the project. In the rectangular plan of the building, it is understood that it was a two-storey madrasa with a portico and an open courtyard. The spaces are placed in a “U” pattern on both floors, behind the row of colonnades. The masjid of the madrasa, which has reached today, is located in the corner of the courtyard. The entrance to the madrasa is through the door opening in the middle of the south wall on the lower floor. The spaces on the lower floor of the madrasa are located in the south, east and north directions. It is seen that the spaces in the north direction are arranged in the form of shops open to the courtyard and to the outside. In the plan, the spaces are defined one by one. At the same time, the shops, which seem to have been built to generate income for the madrasah, are located on the lower floor. It is difficult to difficult to determine whether the madrasa was built as defined in the project. The masjid of the madrasa, which has reached today with additions and repairs, is covered with a rectangular plan and a tiled roof. The western wall of the masjid as well as the madrasa, is a wall likely to belong to the Byzantine structure with niches and openings on it. On the east side of the mesjid, there is a closed last congregation place with an entrance from the madrasa door, that is from the south side. The eastern wall of the last congregation place should belong to the madrasa in this direction. The construction inscription is also an this wall. In the interior, there is a wooden women’s gathering place in the north, supported by a wooden pillar. The sanctuary of the masjid is plain except for the mihrab with baroque decorations. In this article, the post-fire construction process and architecture of the building will be evaluated in the light of documents obtained from the Ottoman Archive. The plan of the madrasas, which is understood to be an example of the late Ottoman madrasahs, will be introduced and examined in detail in this study for the first time.

Özet

Trabzon’da, Ortahisar Mahallesinde bulunan ve Saraçzade / Hacı Pir Efendi Medresesi olarak bilinen medrese günümüze gelmemiştir. Yapıdan günümüze, Ortasaray, Ortahisar ya da Saraçzade Mescidi olarak bilinen kısmı ve avlu kapısı ulaşmıştır. 18.yüzyılda mevcut olduğu anlaşılan yapı 19.yüzyılın ortalarında yaşanan yangında harap olmuştur. Bu tarihten sonra, yapıya adını veren ve aynı zamanda medresenin müderrisi olan Hacı Pir Efendinin girişimleriyle yeni baştan inşa edilmiştir. Büyük oranda padişahın katkılarıyla; mescid ve kütüphane ile birlikte inşa edildiği anlaşılan medresenin planı ve mimarisi hakkında bilgiler çok sınırlıdır. Medresenin mescidi için valide sultanın da katkı sağladığı arşiv belgelerinde geçmektedir. Günümüze gelmeyen medresenin projesi, Osmanlı Arşivinde mevcuttur. Projede medresenin kat planları ve cephe görünümüne yer verilmiştir. Yapının dikdörtgen plan şemasında, revaklı, açık avlulu, iki katlı bir medrese olduğu anlaşılmaktadır. Mekanlar her iki katta avlu etrafında, üç yönde dolanan revak dizisinin arkasına gelecek şekilde, “U” düzeninde yerleştirilmiştir. Medresenin günümüze ulaşan mescidi, avlunun köşesinde yer almaktadır. Medreseye giriş, alt katta, güney duvarı ortasındaki kapı açıklığından sağlanmaktadır. Medresenin alt katındaki mekanlar güney, doğu ve kuzey yönde yerleştirilmiştir. Kuzey yöndeki mekanların ise avluya ve dışarıya açık dükkan şeklinde düzenlendiği görülmektedir. Planda mekanlar tek tek tanımlanmıştır. Aynı zamanda medreseye gelir getirmesi amacıyla inşa edildiği anlaşılan dükkanlar alt katta yer almaktadır. Medresenin projede tanımlandığı haliyle inşa edilip edilmediğini tespit etmek zordur. Medresenin ilave ve onarımlarla günümüze gelebilen mescidi, dikdörtgen planlı ve kiremit kaplı çatı ile örtülüdür. Mescidin, aynı zamanda medresenin batı duvarı, üzerinde niş ve açıklıklar bulunan Bizans yapısına ait olması muhtemel bir duvardır. Mescidin doğu yönünde, medresenin kapısından, yani güney yönden girişi bulunan, kapalı bir son cemaat yeri düzenlemesi vardır. Son cemaat yerinin doğu duvarı, bu yöndeki medrese mekanına ait olmalıdır. İnşa kitabesi de bu duvar üzerinde bulunmaktadır. İç mekanda kuzey yönde, ortada ahşap bir dikmeyle taşınan ahşap kadınlar mahfili vardır. Mescidin harim mekanı, barok karakterde süslemelere sahip mihrap dışında sadedir. Bu makalede, Osmanlı Arşivi’nden elde edilen belgeler ışığında, yapının yangın sonrası inşa süreci ve mimarisi değerlendirilecektir. Geç dönem Osmanlı medreselerinin bir örneği olduğu anlaşılan medresenin planı ilk defa bu çalışmada tanıtılacak ve ayrıntılı bir şekilde incelenecektir.

🔖

Cite This Article

Metin, N. Y. (2022). Saraçzade / Haci Pir Madrasa That Has Not Reached Today and Architecture in Trabzon. Erdem, Sayı: 83, 185–212. https://doi.org/10.32704/erdem.2022.83.185

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (26)

  1. Ahunbay, Zeynep (1988). “Mimar Sinan’ın Eğitim Yapıları: Medreseler, Darulkurralar, Mektepler”, S. Bayram (Der.), Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri, İstanbul, s. 239-311.
  2. Ahunbay, Zeynep (1994). “Medrese”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 5, İstanbul: Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı, s. 321-325.
  3. Alikılıç, Dündar (2001). “Tarih Boyunca Trabzon Havalisinde Kütüphaneler”, A.Ü. Türkiyat Araştrımaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 17, Erzurum, s. 305-312.
  4. Baltacı, Cahid (1976). XV.-XVI.YY. Osmanlı Medreseleri I-II, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
  5. Çiçek, Fatih, (2020). XVIII.Yüzyılda Trabzon Şehri (1700-1725), Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum.
  6. Demir Koç, Zeynep (2020). Osmanlı Dönemi’nde Trabzon Kenti’nde Camiye Dönüştürülen Kilise Yapılarının Değişiminin Mimari Analizi, Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bursa.
  7. Demiralp, Yekta (1999). Erken Dönem Osmanlı Medreseleri (1300-1500), Ankara.
  8. Eyice, Semavi (1993). “Damad İbrahim Paşa Külliyesi”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 8, İstanbul, s. 445-447.
  9. Goloğlu,Mahmut (1975). Fetihtan Kurtuluşa Kadar Trabzon Tarihi, Anakara.
  10. İmamoğlu, Ahmed Hilmi (2009). Şair-i Mahir Trabzoni Emin Hilmi Efendi Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri ve Divanı, Ankara.
  11. Karpuz, Haşim (1983). “Trabzon’da Yok Olan Türk Dönemi Yapıları”, Sanat Tarihi Yıllığı, İstanbul, s. 99-116.
  12. Karpuz, Haşim (1994). “Trabzon’da Yok Olan Bazı Türk Devri Yapıları”, Vakıflar Dergisi, c. XXIII, Ankara, s. 145-160.
  13. Karpuz, Haşim (2007). “Ortahisar Camii”, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 33, İstanbul, s. 407-408.
  14. Karpuz, Haşim ve Mustafa R. Sümerkan (2016). “Trabzon’da Dini Eğitimin Mekana Yanısması Medreseler”, I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, İstanbul, s. 1059- 1065.
  15. Köşklü, Zerrin (1999). 17. Ve 18. Yüzyıl Osmanlı Medreselerinin Tipolojisi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum.
  16. Komisyon (2010). “Ortahisar Mescidi”, Trabzon İçi Kültür Varlıkları Envanteri, Trabzon.
  17. Kuran, Aptullah (1969). Anadolu Medreseleri, Cilt.1, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  18. Kurnaz, Mehmet (2003). Trabzon’da 35 Vakfa Ait Notlar, Trabzon.
  19. Saydam, Abdullah (2003). “Vakıf Anlayışındaki Yenilenme İhtiyacı ve XIX. Yüzyıl Ortalarında Trabzon Vakıfları”, Osmanlı Araştırmaları, XXIII, s. 185-218.
  20. Tanman, Baha (1993). “Çorlulu ali Paşa Külliyesi”, TDV İslam Ansiklopedisi, cilt 8, İstanbul s. 371-373.
  21. Trabzon Vilayeti Salnamesi, sene 1305, 1889.
  22. Usta, Sebahittin (2015). Trabzon’da Vakıflar (1550-1650), Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Trabzon.
  23. Yazıcı, Nurcan (2008). “Trabzon Örneğinde Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Hükümet Konağı Binaları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Vol: 1 /5, s. 943-959.
  24. Yüksel, Murat (1993). Geçmişten Günümüze Trabzon Şairleri, Osmanlı Dönemi, birinci cilt, Trabzon.
  25. Yüksel, Murat (2000). Trabzon’da Türk İslam Eserleri ve Kitabeleri, cilt 1, Trabzon.
  26. Ahunbay, Zeynep (1988). “Mimar Sinan’ın Eğitim Yapıları: Medreseler, Darulkurralar, Mektepler”, S. Bayram (Der.), Mimarbaşı Koca Sinan: Yaşadığı Çağ ve Eserleri, İstanbul, s. 239-311.