Journals / Kilitbahir / 2019 / Sayı: 15

Structure and Functions of “-DI + personal ending+ ėrse” in Chagatai Turkish Texts

Çağatay Türkçesi Metinlerinde “-DI + şahıs eki + ėrse” Yapısı ve İşlevleri

Journal
Kilitbahir
Pages
37–80
Publication Date
2019-09-18
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Functions of this type in Chagatai Turkish were reviewed as well.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:“-DI + personal ending + ėrse” structure that corresponds to past tense clause in Turkish has functioned as verbal adverb as from Old Turkish period.
📊
Key Findings & Data:Use of related structure was rare in Old Turkish Period; it gained intensity in Karakhanid Turkish and hit the top in Khorezmian Turkic Language.
💡
Conclusion & Impact:Functions of this type in Chagatai Turkish were reviewed as well.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Türk Dili · Çağatay Türkçesi · Zarf-Fiil Eki

Abstract

“-DI + personal ending + ėrse” structure that corresponds to past tense clause in Turkish has functioned as verbal adverb as from Old Turkish period. Use of related structure was rare in Old Turkish Period; it gained intensity in Karakhanid Turkish and hit the top in Khorezmian Turkic Language. Verbal adverb function continued in Chagatai Turkish, to a lesser extent Khorezmian Turkic Language. However, it gave place to other suffix and structures in Modern Uzbek Turkish sequent of Chagatai Turkish. There have been conducted many studies on verbal adverb function of“-sA” conjunctive suffix. “-DI + personal ending + ėrse” type of “-sA” suffix was analyzed in this study. Functions of this type in Chagatai Turkish were reviewed as well.

Özet

Türk dilinde genel olarak görülen geçmiş zamanın şartını karşılayan “-DI + şahıs eki + ėrse” yapısı Eski Türkçe döneminden başlayarak zarf-fiil işlevini de üstlenmiştir. Yapının kullanımı, Eski Türkçe döneminde seyrek olup Karahanlı Türkçesi döneminde yoğunluk kazanmış, Harezm Türkçesi döneminde zirve noktaya ulaşmıştır. Zarf-fiil işlevi Harezm Türkçesindeki kadar olmasa da Çağatay Türkçesinde de devam etmiş ancak Çağatay Türkçesinin ardılı Modern Özbek Türkçesinde yerini başka ek ve yapılara bırakmıştır. “-sA” şart ekinin zarf-fiil işlevi üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada ise “-sA” ekinin “-DI + şahıs eki + ėrse” şekli ele alınacak, bu şeklin Çağatay Türkçesindeki işlevleri ortaya konulacaktır.

🔖

Cite This Article

EKER, Ü. (2019). Structure and Functions of “-DI + personal ending+ ėrse” in Chagatai Turkish Texts. Kilitbahir, Sayı: 15, 37–80. https://ajindex.com/articles/377007

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (23)

  1. Akar, Ali. Oğuzların Dili Eski Anadolu Türkçesine Giriş. Ötüken Yayınları. İstanbul, 2018.
  2. Arat, R. Rahmeti. Kutadgu Bilig II Çeviri. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 1985.
  3. Arat, R. Rahmeti. Kutadgu Bilig I Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2007.
  4. Ata, Aysu. Kısasü’l-Enbiyâ I, II. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 1997.
  5. Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk II, Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2006.
  6. Banguoğlu, Tahsin. Türkçenin Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2000.
  7. Benzer, Ahmet. “-sA Ekinin İşlevleri ve Dilek-Şart Ayrımı”. SÜ Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Sayı: 28. 2010, s. 131-140.
  8. Berbercan, M. Turgut. Buğra Tezkiresi I. Transkripsiyon II. Dil Özellikleri III. Tercüme IV. Dizin. Hâkim Yayınları. Ankara, 2012.
  9. Bilgegil, Kaya. Türkçe Dilbilgisi. Salkımsöğüt Yayınları. Erzurum, 2014.
  10. Bulak, Şahap. “-sA Ekinin İşlevleri”. AÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED). Sayı: 46. 2011, s. 25-38.
  11. Coşkun, Volkan. Özbek Türkçesi Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2000.
  12. Çakan, Ayşegül. Atabetü’l-Hakayık. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul, 2017.
  13. Çakmak, Serkan. Jarring Koleksiyonundan Uygurca Meslek Risaleleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Erzurum, 2016.
  14. Demir, Necati. Oğuzname Kazan Nüshası. Kesit Yayınları. İstanbul, 2015.
  15. Demir, Necati. Oğuzname İngiltere Nüshaları. H Yayınları. Ankara, 2016.
  16. Demirci, Ümit Özgür. Eski Türkçede Fiiller. Umuttepe Yayınları. Kocaeli, 2016.
  17. Develi, Hayati. “-sA Eki Nedir? Kip mi, Zarf-Fiil mi?”, İlmî Araştırmalar I. 1995, s. 91-94.
  18. Develi, Hayati. “{sA} Morfemli Yardımcı Cümleler ve Bunlarla Kurulan Birleşik Cümleler Üzerinde Bir İnceleme”. TDAY-Belleten. 1997, s. 115-152.
  19. Eckmann, Janos. Nehcü’l-Ferâdîs. (Haz: Semih Tezcan, Hamza Zülfikar). Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2014.
  20. Eckmann, Janos. Çağatayca El Kitabı, (Çev. Günay Karaağaç), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2017.
  21. Eker, Ümit. Misbâhu’l-Envâr İnceleme-Metin-Aktarım-Dizin-Tıpkıbasım. Sonçağ Yayınları. Ankara, 2017.
  22. Eker, Ümit. “Son Dönem Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Risâle-i Yafındilik ‘Örtünme Risalesi’ Adlı Eser (Dil Özellikleri, Çevriyazı, Türkiye Türkçesine Aktarma, Tıpkıbasım)”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. Cilt: 2018/11, 2018, s. 75-98.
  23. Eker, Ümit. “Çağatay Türkçesiyle Yazılmış ‘Yetmiş İki Farz’ Adlı Eserin Söz Dizimi Özellikleri (Kelime Grubu İncelemesi-Çevriyazı-Aktarım-Tıpkıbasım)”. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi