Osmanlı’da ilmî tefsir, ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında canlanmaya ve gelişmeye başlamıştır.
📌 3 Key Takeaways
🎯
Objective & Hypothesis:Öz Tefsir tarihinde ilmî tefsir, her ilmin Kur’an’da bir esası olduğu görüşünde olan Gazâlî ile başlamış, Fahreddin er-Râzî tarafından geliştirilerek tefsire taşınmıştır.
📊
Key Findings & Data:Bu tarihsel kökler ilmî tefsirin gelişmesi için son derece müsait bir ortam sağlamış olmakla birlikte şu sebeplerden dolayı ilmî tefsîre ciddi bir yöneliş olmamıştır: Dinî ve aklî ilimlerde zirvede bulunan ve Osmanlı âlimlerini pek çok konuda etkilemiş olan Kutbüddîn-i Şîrâzî’nin (ö.710/1311) Fethu’l-Mennân adlı kırk ciltlik tefsirinde ilmî tefsire önem vermemesi; medreselerde el-Keşşâf ve Envârü’t-Tenzîl’in okunması sebebiyle tefsirde Zemahşerî ve Beydâvî geleneğinin yerleşmesi; tabiat ve fen bilimleri alanında yüksek bilgi sahibi müderrislerin müstakil tefsir yazmamaları; müstakil tefsir yazan âlimlerin genellikle tabiî bilimler alanında eser vermeyen müelliflerden olması; şerh-hâşiye geleneğinin yerleşmesi sebebiyle tabiî bilimler alanında yetişmiş olan bilginlerin de yaptıkları hâşiyelerde metne bağlı kalmaları; tasavvuf geleneğinin müfessirleri daha çok işârî tefsîre yönlendirmesi; Osmanlı’da müsbet ilimlerin erken zamanda gerilemeye başlaması...
💡
Conclusion & Impact:Osmanlı’da ilmî tefsir, ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında canlanmaya ve gelişmeye başlamıştır.
🔬Design:Research Article
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Anahtar Kelimeler Osmanlı · ilmî tefsir · Osmanlı’da tefsir
Özet
Öz Tefsir tarihinde ilmî tefsir, her ilmin Kur’an’da bir esası olduğu görüşünde olan Gazâlî ile başlamış, Fahreddin er-Râzî tarafından geliştirilerek tefsire taşınmıştır. Osmanlı bilim zihniyeti, sosyal hayat anlayışı açısından daha esnek bir sisteme sahip olan Hanefî fıkhı, müsbet ilimlere daha açık olan vahdet-i vücutçu tasavvuf düşüncesi, felsefeyi içselleştirmiş olan kelâm anlayışı ve Merâga - Semerkent matematik-astronomi okullarına dayanır. Bu tarihsel kökler ilmî tefsirin gelişmesi için son derece müsait bir ortam sağlamış olmakla birlikte şu sebeplerden dolayı ilmî tefsîre ciddi bir yöneliş olmamıştır: Dinî ve aklî ilimlerde zirvede bulunan ve Osmanlı âlimlerini pek çok konuda etkilemiş olan Kutbüddîn-i Şîrâzî’nin (ö.710/1311) Fethu’l-Mennân adlı kırk ciltlik tefsirinde ilmî tefsire önem vermemesi; medreselerde el-Keşşâf ve Envârü’t-Tenzîl’in okunması sebebiyle tefsirde Zemahşerî ve Beydâvî geleneğinin yerleşmesi; tabiat ve fen bilimleri alanında yüksek bilgi sahibi müderrislerin müstakil tefsir yazmamaları; müstakil tefsir yazan âlimlerin genellikle tabiî bilimler alanında eser vermeyen müelliflerden olması; şerh-hâşiye geleneğinin yerleşmesi sebebiyle tabiî bilimler alanında yetişmiş olan bilginlerin de yaptıkları hâşiyelerde metne bağlı kalmaları; tasavvuf geleneğinin müfessirleri daha çok işârî tefsîre yönlendirmesi; Osmanlı’da müsbet ilimlerin erken zamanda gerilemeye başlaması... Osmanlı’da ilmî tefsir, ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında canlanmaya ve gelişmeye başlamıştır.
Çavuşoğlu, Semiramis, “Kadızâdeliler”, DİA, İstanbul 2001, XXIV, ss.100-102.
Çelebi, İlyas “Kemalpaşazâde”, DİA, Ankara 2002, XXV, ss.245-247.
Fazlıoğlu, İhsan, “Osmanlılar – İlim ve Kültür”, DİA, İstanbul 2007, XXXIII, ss.548. Fazlıoğlu, İ., “Kadızâde-i Rûmî”, DİA, İstanbul 2001, XXIV, ss.98-99. Gazâlî, İhyu ‘Ulûmi’d-Dîn, (Çev. Ahmed Serdaroğlu), IV, Bedir Yayınevi, İstanbul 1974.
Görgün, Tahsin, “Îcî, Adudüddin”, DİA, İstanbul 2000, XXI, ss.411-12. ______, “Molla Fenârî –Düşüncesi”, DİA, İstanbul 2005, XXX, ss.247-248.
Gümüş, Sadreddin, “Cürcânî, Seyyid Şerif”, DİA, İstanbul 1993, VIII, ss.134-36.
İhsanoğlu, Ekmeleddin v.dğr., Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi, IRCICA, İstanbul 1997. ______, Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi, IRCICA, İstanbul 200. ______, Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi, IRCICA, İstanbul 1999. ______, Osmanlı Tabiî ve Tatbikî Bilimler Literatürü Tarihi, IRCICA, İstanbul 2006. ______, Osmanlı Tıbbî Bilimler Literatürü Tarihi, IRCICA, İstanbul 2008.
İşpirli, Mehmet, “Medrese”, DİA, Ankara 2003, XXVIII, 323-333.
Karlığa, H. Bekir, “Muhammed b. Mübârekşah”, DİA, İstanbul 2005, XXX, 559-60.
Kırca, Celal, Kur’ân-ı Kerîm ve Modern İlimler, Marifet Yayınları, İstanbul 1982.
Koca, Ferhat, “Molla Hüsrev”, DİA, İstanbul 2005, XXX, 252-254.
Mehmed Niyazi, Medeniyetimizin Analizi ve Geleceği, Ötüken Yayınları, İstanbul 2007.
Mollaibrahimoğlu, Süleyman, Süleymaniye Kütüphanesi’nde Bulunan Yazma Tefsirler, Süleymaniye Vakfı, İstanbul 2002.
Öngören, Reşat, “Osmanlılar – Tasavvuf ve Tarikatlar”, DİA, İstanbul 2007, XXXIII, 541-548.
Sarıoğlu, Hüseyin, “Kutbüddin er-Razî”, DİA, İstanbul 2007, XXXIV, 485-86.
Şerbetçi, Azmi, “Kutbüddîn-i Şîrâzî”, DİA, Ankara 2002, XXVI, 487-88.
Topuzoğlu, Tevfik Rüştü “Hâşiye”, DİA, İstanbul 1997, XVI, 419-422.
Unan, Fahri, “Sahn-ı Semân”, DİA, İstanbul 2008, XXXV, 532-533.
Yavuz, Yusuf Şevki, “Kelâm”, DİA, Ankara 2002, XXV, 196-203.