Journals / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

An Etymological Study of the Tatar Bülěk and Russian Polk

Tatarca Bülěk ve Rusça Polk Sözcükleri Üzerine Köken Bilgisi İncelemesi

Mücahit Bülent Çelik(KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0009-0004-9587-8082
Pages
183–196
Publication Date
2026-11-11
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In this process, semantic analysis, synchronic and diachronic approaches, and the comparative linguistic method are employed.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:It is known that, throughout history, various loanwords have occurred between Turkic-Russian.
📊
Key Findings & Data:One area of this interaction is military and administrative terminology.
💡
Conclusion & Impact:In this process, semantic analysis, synchronic and diachronic approaches, and the comparative linguistic method are employed.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Köken bilim · semantik · fonoloji

Abstract

It is known that, throughout history, various loanwords have occurred between Turkic-Russian. One area of this interaction is military and administrative terminology. In historical texts, the Tatar word bülěk is used with meanings such as “piece, part, community, military unit, land, and administrative region,” while the Russian word polk appears in its earliest written examples with meanings including “army, unit, regiment, community, crowd, and administrative region.” In addition to these meanings, the word later began to be used as a toponym in the forms belek, bulak, bulyak, and bulūk and, through semantic extension, also acquired the meaning “gift.” The close parallelism between the two words in terms of semantic range and phonological variation makes them a noteworthy lexical item from an etymological perspective. This study examines the etymology of the Tatar bülěk and the Russian polk by first discussing their use in written sources such as Slovo o polku Igoreve, Uyghur Dışastvustık, and the Baburname, and then comparatively evaluating their usage in historical and contemporary Turkic dialects together with data from Turkic and Russian etymological dictionaries. In this process, semantic analysis, synchronic and diachronic approaches, and the comparative linguistic method are employed.

Özet

Tarih boyunca Türk-Rus etkileşimleri sonucunda iki dil arasında çeşitli verinti ve alıntıların gerçekleştiği bilinmektedir. Bu etkileşim alanlarından biri de askerî ve idarî teşkilatlanmayı ifade eden adlandırmalardır. Tatarca bülěk sözcüğü tarihî metinlerde “parça, kısım, topluluk, askerî birlik, arazi ve idarî bölge” anlamlarında kullanılırken, Rusça polk sözcüğü de en erken yazılı örneklerinde “ordu, birlik, alay, topluluk, kalabalık ve idarî bölge” anlamlarıyla kullanılmıştır. Bu anlamlarına ek olarak belek, bulak, bulyak ve bulūk biçimlerinde toponim olarak kullanılmaya başlanan sözcük anlam genişlemesi sonucu “hediye” anlamını da kazanmıştır. Her iki sözcüğün hem semantik hem de fonolojik çeşitlilik bakımından dikkat çekici bir paralellik göstermesi onu köken bilgisi açısından dikkat çeken leksik bir birim hâline getirmiştir. Bu çalışmada Tatarca bülěk ve Rusça polk sözcüklerinin köken bilgisi incelenirken öncelikle sözcüklerin geçtiği Слово о полку Игореве (Slovo o polku İgore), Uygurca Dışastvustık ve Babürname gibi yazılı kayıtlardaki kullanım alanlarına değinilmiş, ardından tarihî ve çağdaş Türk lehçelerindeki kullanımlar ile Türkçe ve Rusça etimoloji sözlüklerindeki veriler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş ve sözcüklerin kökeni hakkında yeni bir öneri sunulmuştur. Bu süreçte anlam bilimi, eş zamanlı ve art zamanlı yöntemlerin yanı sıra karşılaştırmalı dil bilimi yönteminden de yararlanılmıştır.

🔖

Cite This Article

Çelik, M. B. (2026). An Etymological Study of the Tatar Bülěk and Russian Polk. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 183–196. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1857837

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (44)

  1. ABDULLİNA, R. R. vd. (2015). Tatar Tělěněñ Añlatmalı Süzlěgě (Tom 1). Kazan: Tehsi.
  2. ARAT, Reşit Rahmeti (2000). Baburnâme "Babur'un Hâtıratı". Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
  3. ARIKOĞLU, Ekrem (2005). Örnekli Hakasça Türkçe Sözlük. Ankara: Akçağ.
  4. CAFEROĞLU, Ahmet (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Edebiyat Fakültesi.
  5. CLAUSON, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University.
  6. ÇANKAYA, Selahaddin (2014). Kırgız Sözlüğü. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
  7. DOERFER, Gerhard (1965). Türkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen Band II. Wiesbaden: J. J. Augustin Glückstadt.
  8. E-SP = Samah (2026). "Pülěk". https://ru.samah.chv.su/s/Пӳлек (Erişim Tarihi: 06.12.2025)
  9. E-WP = Wiktionary (2025). "Polk". https://ru.wiktionary.org (Erişim Tarihi: 06.12.2025)
  10. E-GTS = (2021). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 02.01.2026)
  11. E-TB = Toponym (2026). "Bulyak". https://toponym.antat.ru/toponym/2326 (Erişim Tarihi: 06.12.2025)
  12. EFENDİYEVA, Çiçek (2003). "Eski Rus “İgor Destanı” Adlı Eserdeki Eski Türk Kökenli Kelimeler Üzerine Bir İnceleme". Bilig, 24: 45-64.
  13. EHMETYENOV, Rikhat G. (2015). Etimologiçeskiy Slovar Tatarskogo Yazıka (Tom 1). Kazan: Magarif-Vakıt.
  14. EKER, Süer (2004). "Türk Kara Kuvvetlerinde Kullanılan Birlik ve Rütbe Adlarının Art Zamanlı İncelenmesi". V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, TDK, 841-861.
  15. ERATALAY, Sevda (2025). "Tercüme-î Me'aricü'n-Nübüvve'de Türkçe Silah Adları ve Askerî Terimler". Prof. Dr. Mustafa Özkan'a Armağan Kitabı (Edt. İsmail Taş). İstanbul: Babıali Kültür, 411-442.
  16. GABAIN, Annemarie von (1988). Eski Türkçenin Grameri (Çev. Mehmet Akalın). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  17. GOLDEN, Peter B. (2003). "Turkic Calques In Medieval Eastern Slavic". Nomads and their Neighboursin the Russian Steppе: Turks, Khazars and Qipchaqs. Aldershot: Ashgate, 103-111.
  18. GOLDEN, Peter B. (2006). Türk Halkları Tarihine Giriş. (Çev. Osman Karatay) Çorum: Karam.
  19. GÜLENSOY, Tuncer. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  20. KALJANOVA, Elmira. (2005). Uygurca Dışastvustık. Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
  21. KARAAĞAÇ, Günay. (2021). Türkçe Verintiler Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  22. KIRILOV, G. A. (2005). Etimologiçeskiy Slovar Russkogo Yazıka. St. Peterburg: FGVP Peçatnıy Dvor A. M. Gorkogo.
  23. KOYÇUBAYEV, E. (1974). Kratkiy Tolkovıy Slovar Toponimov Kazahstana. Almatı: Akademiya Nauk Kazahskoy SSR İnstitut Yazıkoznaniya.
  24. KUZNETTSOV, S. A. (2000). Bolşoy Tolkovıy Slovar Russkogo Yazıka. St. Peterburg: Norint.
  25. KYASOVA, G. vd. (2016). Türkmen Dılının Düşündırışlı Sözlügı (Tom 1). Aşgabat: Ylym.
  26. LİHAÇEVA, D. vd. (1987). Slovo O Polku İgoreve. Moskva: Hudojestvennaya Literatura.
  27. NASKALİ, Emine Gürsoy; DURANLI, Muvaffak (1999). Altayca Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  28. NECİP, Emir Necipoviç. (1995). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. (Çev. İklil Kurban) Ankara: Türk Dil Kurumu.
  29. ÖZŞAHİN, Murat. (2017). Başkurt Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  30. ÖZTÜRK, Jale. (2003). "Ses Değişikliği Geçiren Kelimelerin Yazı Dilindeki Eski Şekilleri". Güneyde Kültür, 14/141: 1-5.
  31. PREOBRAZHENSKY, A. G. (1915). Etimologiçeskiy Slovar Russkogo Yazıka. Moskva: Tipografiya G. Lissnera i D. Sovko.
  32. RÄSÄNEN, Martti. (1969). Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
  33. SAMİ, Şemsettin. (2014). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Kültür.
  34. SEVORTYAN, Ervand Vladimirovich. (1978). Etimologiçeskiy Slovar Tyurkskih Yazıkov. Moskva: Nauka.
  35. ŞAHİN, Can Cüneyt. (2019). Eski Uygur Türkçesi Söz Varlığı. Yüksek Lisans Tezi. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi.
  36. ŞAHMATOV, A. A. (1902). "Къ исторій звуковъ русскаго языка. (Продолженіе) -П. Первое и второе полногласie.-.". İzvestiya Otdeleniya Russkogo Yazıka i Slovesnosti İmperatorskoy Akademii Nauk. St. Petersburg: Akademii Nauk, 303-382.
  37. ŞANSKİY, N. M. (1971). Kratkiy Etimologiçeskiy Slovar Russkogo Yazıka. Moskva: Prosveşenie.
  38. TAVKUL, Ufuk. (2000). Karaçay Malkar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  39. TENİŞEV, Edhem Rahimoviç vd. (1969). Drevnetyurskiy Slovar. St. Petersburg: Utverjdeno k peçati institutom yazıkoznaniya an sssr.
  40. TIKIR, Murat. (2019). Tarihî Türk Lehçelerinde Askerlik Adları. Yüksek Lisans Tezi. Uşak: Uşak Üniversitesi.
  41. TUYMABAYEV, J. vd. (2017). Kazakşa - Agılşınşa Sözdik. Almatı: Kazıgurt.
  42. VASMER, Max. (1987). Etimologiçeskiy Slovar Russkogo Yazıka. Moskva: Progress.
  43. WILKENS, Jens. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen.
  44. YEGOROV, V. G. (1964). Etimologiçeskiy Slovar Çuvaşskogo Yazıka. Çeboksarı: Çuvaşskoe Knijnoe.