Journals / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

The Word “Kölük” as A Lexıcal Unıt In Turkısh

Türkiye Türkçesinde Sözlükbirim Olarak Kölük Kelimesi

Muhammed Emin Yıldızlı(İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ, TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ)0000-0002-2459-9543
Pages
35–50
Publication Date
2026-11-11
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings indicate that the word *kölük* is not limited solely to the meaning of “work and pack animal.” Historical and dialectal data reveal that the word is also used to mean “back,” “a hornless goat with small ears,” “fast, quick,” “a type of dish made from grains and legumes softened with water,” and “famous, renowned, well-known.” Furthermore, examples such as Architect Kölük Bin Abdullah, Kölük Mosque, and various place names demonstrate the word’s positive connotations in cultural memory.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines the historical and contemporary semantic fields of the word kölük, which is used as a lexical unit in Turkish.
📊
Key Findings & Data:It demonstrates that the definitions provided in the Turkish Language Association’s Contemporary Turkish Dictionary do not fully account for the word’s diverse usage.
💡
Conclusion & Impact:The findings indicate that the word *kölük* is not limited solely to the meaning of “work and pack animal.” Historical and dialectal data reveal that the word is also used to mean “back,” “a hornless goat with small ears,” “fast, quick,” “a type of dish made from grains and legumes softened with water,” and “famous, renowned, well-known.” Furthermore, examples such as Architect Kölük Bin Abdullah, Kölük Mosque, and various place names demonstrate the word’s positive connotations in cultural memory.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:kölük · sözlükbilim · anlam alanı

Abstract

This study examines the historical and contemporary semantic fields of the word kölük, which is used as a lexical unit in Turkish. It demonstrates that the definitions provided in the Turkish Language Association’s Contemporary Turkish Dictionary do not fully account for the word’s diverse usage. The research evaluated data from the *Dîvânu Lugâti’t-Türk*, the *Codex Cumanicus*, historical and contemporary dialect dictionaries, etymological dictionaries, dialect studies, as well as place names and personal names. The findings indicate that the word *kölük* is not limited solely to the meaning of “work and pack animal.” Historical and dialectal data reveal that the word is also used to mean “back,” “a hornless goat with small ears,” “fast, quick,” “a type of dish made from grains and legumes softened with water,” and “famous, renowned, well-known.” Furthermore, examples such as Architect Kölük Bin Abdullah, Kölük Mosque, and various place names demonstrate the word’s positive connotations in cultural memory. As a result of this study, it is recommended that the semantic field of the word “kölük” be expanded in light of historical and contemporary evidence and re-evaluated under different entries in dictionaries. It is believed that this will contribute to a more accurate reflection of Turkish’s historical lexicon and cultural continuity.

Özet

Bu çalışmada Türkiye Türkçesinde sözlükbirim olarak kullanılan kölük kelimesinin tarihî ve çağdaş anlam alanları incelenmiş, Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük’te verilen tanımların kelimenin kullanım çeşitliliğini tam olarak karşılamadığı ortaya konulmuştur. Araştırmada Dîvânu Lugâti’t-Türk, Codex Cumanicus, tarihî ve çağdaş lehçe sözlükleri, etimoloji sözlükleri, ağız araştırmaları ile yer adları ve kişi adlarına ilişkin veriler değerlendirilmiştir. İncelemeler sonucunda kölük kelimesinin yalnızca “iş ve yük hayvanı” anlamıyla sınırlı olmadığı belirlenmiştir. Kelimenin tarihî ve ağız verilerinde “arka”, “boynuzsuz ve küçük kulaklı keçi”, “hızlı, çabuk”, “suyla yumuşatılmış tahıl ve bakliyattan yapılan bir tür yemek” ile “ünlü, şanlı, meşhur, tanınmış” anlamlarında da kullanıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca Mimar Kölük Bin Abdullah, Kölük Camii ve çeşitli yerleşim adları gibi örnekler, kelimenin kültürel hafızadaki olumlu çağrışımlarını göstermektedir. Çalışma sonucunda kölük kelimesinin anlam alanının tarihî ve çağdaş tanıklıklar ışığında genişletilmesi ve sözlüklerde farklı madde başları altında yeniden değerlendirilmesi önerilmektedir. Böylece Türkçenin tarihî söz varlığının ve kültürel sürekliliğinin daha doğru biçimde yansıtılmasına katkı sağlanacağı düşünülmektedir.

🔖

Cite This Article

Yıldızlı, M. E. (2026). The Word “Kölük” as A Lexıcal Unıt In Turkısh. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 35–50. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1962176

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (59)

  1. AKIN, Cüneyt (2022). “Sözlük Tipolojileri ve Tasnifleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73 (Haziran): 217-233.
  2. AKSOY, Ömer Asım (2021). Gaziantep Ağzı III. Gaziantep: Şehit Kamil Belediyesi Yayınları.
  3. ALPTEKİN, Ali Berat (2002). Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı. Ankara: Akçağ Yayınları.
  4. ARGUNŞAH, Mustafa (2019). “Türkçe Sözlükte Tanımlama ve Tanıklama Sorunu”. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 16: 1- 13.
  5. ARGUNŞAH, Mustafa; Güner, Galip (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
  6. ARSLAN EROL, Hülya (2024). Kilis İli Ağızları. Ankra: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  7. AYVERDİ, İlhan (2008). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınevi.
  8. BAZIN, Louis (2016).” Kül Tegin Mi Köl Tegin Mi?” (Çev. Ebru Kabakçı). Dil Araştırmaları 19:209-214.
  9. BERBER, İlker (2019). Tarihî Kıpçak Türkçesi Sözlüklerinde Sosyal ve Kültürel Yaşam. Yüksek Lisans Tezi. Denizli Pamukkale Üniversitesi.
  10. BULAK, Şahap (2025). “Tek Dilli Sözlük Tanımlamalarında İçlem Kaplam Sorunları”. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi, Sözlüklerde Tanımlama (Anlamlandırma) Sorunları Özel Sayısı: 95-115.
  11. CLAUSON, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon.
  12. DENKNALBANT ÇOBANOĞLU, Ayşe (2016). “Konya Sahip Ata Camii Taçkapısı Üzerine Yeni Bir Tespit”. Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 14: 11-25.
  13. DERLEME SÖZLÜĞÜ (1993). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  14. DEVELLİOĞLU, Ferit (1970). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Doğuş Matbaası.
  15. DOĞAN, Mehmet (1994). Temel Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Bahar Yayınları.
  16. ELHAN, Fatuk (2011). Kilis Ağzı ve Şiirleriyle Karacaoğlan’ın Kilisliliği. İstanbul: Kilis Vakfı Yayınları.
  17. ERCİLASUN, Ahmet Bican; AKKOYUNLU, Ziyat (2015). Dîvânu Lugâti't-Türk Giriş- Metin- Çeviri- Notlar- Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  18. ERCİLASUN, Ahmet Bican (2016). Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
  19. ERDAL, Marcel, (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden: E.J. Brill.
  20. ERGİN, Muharrem (1966). “Bir Kelime Üzerine”. Türk Kültürü, 37-48: 1145.
  21. ERGİN, Muharrem (2004). Dede Korkut Kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  22. ERGİN, Muharrem (2013). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
  23. GİRGİN, Ecem (2024). Kuman ve Memlûk Kıpçakçasının Söz Varlığı ile Kavram Alanı Sınıflandırması.Yüksek Lisans Tezi. Kırklareli: Kırklareli Üniversitesi.
  24. GÖKBAYIR, Tuğba (2022). Dede Korkut Hikâyelerindeki Söz Varlığının Kazak Türkçesinin Söz Varlığıyla Karşılaştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Diyarbakır: Fırat Üniversitesi.
  25. GÖKTER GENÇER, Bilge; YAVUZARSLAN, Paşa (2020). “Genel Sözlüklerde Tanım ve Tanımlama Yöntemleri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 17/3:392:411.
  26. GÖKÇİMEN, Ahmet (2005). “Türkmen Atasözlerinde At”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 28: 199-212.
  27. GRØNBECH, Kaare (1942), Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zum Codex Cumanicus. Kopenhagen: Einar Munksgaard.
  28. GÜLENSOY, Tuncer (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin KÖKEN BİLGİSİ SÖZLÜĞÜ, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  29. İBİŞ, Mehmet (2025). Fethiye Sözlükçesi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi
  30. İLHAN, Nadir (2009). “Sözlük Hazırlama İlkeleri, Çeşitleri ve Özellikleri”. Turkish Studies, 4/4:534-554.
  31. KARAMANLIOĞLU, A. Fehmi (2012). “Kölük ve Külük- Külik Sözleri Üzerine” (Çev. Osman Fikri Sertkaya). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 22/0: 13-15.
  32. KÂŞGARLI, Mahmud (2006). Dîvânü Lugati’t-Türk, Cilt I, (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  33. KÂŞGARLI, Mahmud (2006). Dîvânü Lugati’t-Türk, Cilt II, (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  34. KÂŞGARLI, Mahmud (2006). Dîvânü Lugati’t-Türk, Cilt III, (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  35. KÂŞGARLI, Mahmud (2006). Divanü Lûgat-it-Türk Cilt IV, (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  36. KERİM, Demir (2026). Irak Türkmen Türkçesi Söz Varlığı. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
  37. KESKİN, Berker (2022). Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  38. Kırgızca Sözlük (2002). Ankara: Bengü.
  39. KOCAMAN, Ahmet. (1998). “Dilbilim, Sözlük, Sözlükçülük”. Kebikeç, 6: 111-113.
  40. KONYALI, İbrahim Hakkı (1964). Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi. Konya: Yeni Kitap Basımevi.
  41. MAKAS, Zeyneabidin (2002). Türk Halk Hikâyelerinde Zaman. İzmir: Akademi Kitabevi.
  42. ÖNER, Mustafa (2007). “Tatar Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ, 681-748.
  43. PEKACAR, Çetin (2007). “Kumuk Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ, 941-1008.
  44. RAHİMİ, Farhad (2021). Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  45. RÜSTEMOVA, Elmaz (2014). Kıpçak Türkçesinden Kırım Tatarcasına Anlam Değişmeleri. Yüksek lisans tezi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.
  46. SEVORTYAN, Ervand Vladimirovic (1997). Etimologiçeskiy Slovar Tyurskih Yazıkov, Obşetyurkskiye İ Mejytyurskiye Osnovı Na Bukvu “K, Ⱪ”. Moskva: Yazıki Russkoy Kulturı.
  47. ŞİRİN, Hatice (2016). Eski Türkçe Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  48. TAMİR, Ferhat (2007). “Kazak Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ, 434-480.
  49. TAN, Nail (2012). “Gönüllü Bir Halk Kültürü Derlemecisinin Kitaplarındaki Sözlüklere Girmemiş Bazı Atasözü ve Deyimler Üzerine”. Türk Dili, 725, 5/2012: 356-363.
  50. TARAMA SÖZLÜĞÜ (1995). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  51. TEKİN, Talat (1998). Orhon Yazıtları. İstanbul: Simurg.
  52. TEKİN, Feridun; CANTÜRK, Samet (2018). Giresun ve Yöresi Ağız Sözlüğü. İstanbul: Arı Sanat.
  53. TIETZE, Andreas (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati Cilt 1-4. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Yayınları.
  54. TUNCER, Orhan Cezmi (1985). “Mimar Kölük ve Kalûyân”, Vakıflar Dergisi, 19:109-118.
  55. USTA, Halil İbrahim (2006). “Türkçe Sözlük Hazırlamada Yöntem Sorunları”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 46/1: 223-242.
  56. WILKENS, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen: Universitätsverlag.
  57. YAZICI ERSOY, Habibe (2007). “Kazak Türkçesi”. Türk Lehçeleri Grameri (Edt. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ, 751-809.
  58. YILMAZ, Timur (2011). Âşıklardan Halk Hikâyeleri I. Ankara: Eğiten Kitap.
  59. ZHAMLİAN, Kulixila (2016). Kıpçakçanın Söz Varlığı. Doktora tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi.