Journals / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

A Religious Scholar from Baku: The Life and Ideas of Akhund Haji Mirza Abu Turab Akhundzade

Bakülü Bir Din Alimi: Ahund Hacı Mirza Ebû Turâb Ahundzâde’nin Hayatı ve Fikirleri

Eray Demirli(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ)0000-0001-5874-6911
Journal
Mavi Atlas
Pages
999–1013
Publication Date
2026-10-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Furthermore, his objection to some religious and educational practices that were widely accepted in his period was addressed.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Biographical studies have an important place in revealing the socio-cultural characteristics of the period and the intellectual world of the person being examined.
📊
Key Findings & Data:Based on this, studying the biography of Abu Turab, who is among the leading religious scholars of Azerbaijan, is important both for knowing the person’s thoughts on certain issues and for understanding the socio-cultural landscape in Azerbaijan in the 19th century and early 20th century.
💡
Conclusion & Impact:Furthermore, his objection to some religious and educational practices that were widely accepted in his period was addressed.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Azerbaycan · Ebû Turâb · İslam dini

Abstract

Biographical studies have an important place in revealing the socio-cultural characteristics of the period and the intellectual world of the person being examined. Based on this, studying the biography of Abu Turab, who is among the leading religious scholars of Azerbaijan, is important both for knowing the person’s thoughts on certain issues and for understanding the socio-cultural landscape in Azerbaijan in the 19th century and early 20th century. Abu Turab was born in Baku and received his primary education there. He continued his education in Baghdad and Medina, completed his educational life, and returned to Baku. He was appointed as the chief akhund of the Emircan Mosque in Baku and continued this duty until the end of his life. Abu Turab formed a friendship with the philanthropist and businessman Haji Zeynalabdin Taghiyev, who engaged in activities for the development of Azerbaijan in many fields, and he participated in press, education, and charity activities to help the progress of Azerbaijani society. In this context, he expressed his thoughts, especially on the Islamic religion and education, through media organs. He advocated that every individual should receive an education regardless of gender discrimination and also practiced the teaching profession for a certain period. In addition to this, he tried to contribute to ensuring social development and peace by playing an important role in charity activities. The works and articles published by Abu Turab towards the last years of his life caused him to be frequently mentioned. In this context, his emphasis that Islamic sciences are much more important compared to positive sciences in his article titled “Which Sciences Do We Need”, published in the Hayat newspaper, led to great debates and was criticized by some important figures of the period. However, his work titled The Causes of the Division of Islam is extremely important in terms of Abu Turab’s explanations regarding the Islamic religion and knowing the author’s thoughts on this matter. In this study, where Azerbaijani sources are generally used, Abu Turab’s intellectual world is presented through his own works and articles. In the study, Abu Turab’s life, social activities, and thoughts on religion and education were examined. Furthermore, his objection to some religious and educational practices that were widely accepted in his period was addressed.

Özet

Biyografi çalışmaları, dönemin sosyo-kültürel özelliklerinin ve incelenen şahsın düşünce dünyasının ortaya konulmasında önemli bir yere sahiptir. Buradan hareketle Azerbaycan’ın önde gelen din alimleri arasında bulunan Ebû Turâb’ın biyografisini çalışmak, hem şahsın bazı hususlara dair düşüncelerinin bilinmesi hem de 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında Azerbaycan’daki sosyo-kültürel durumun anlaşılabilmesi bakımından önem arz etmektedir. Ebû Turâb, Bakü’de dünyaya gelmiş ve ilk eğitimini burada almıştır. Eğitimine Bağdat ve Medine’de devam ederek eğitim hayatını tamamlamış ve Bakü’ye dönmüştür. Bakü’de Emircan Camii’nin baş ahundluğuna getirilmiş ve ömrünün sonuna kadar bu görevi sürdürmüştür. Ebû Turâb, Azerbaycan’ın pek çok alanda kalkınması için faaliyetlerde bulunan hayırsever ve iş insanı Hacı Zeynelabidin Tagiyev ile dostluk kurmuş ve Azerbaycan toplumunun ilerlemesine yardımcı olmak amacıyla basın, eğitim ve hayır faaliyetlerinde bulunmuştur. Bu kapsamda yayın organları aracılığıyla özellikle İslam dinine ve eğitime dair düşüncelerini dile getirmiştir. Cinsiyet ayrımı yapmaksızın her bireyin eğitim alması gerektiğini savunmuş ve belli bir dönem öğretmenlik mesleğini de icra etmiştir. Bunun yanında hayır faaliyetlerinde önemli rol oynayarak toplumsal gelişimin ve huzurun sağlanmasına katkı sunmaya çalışmıştır. Ebû Turâb’ın hayatının son yıllarına doğru yayınladığı eser ve yazıları adından sıkça söz edilmesine sebep olmuştur. Bu bağlamda Hayat gazetesinde yayınlanan “Bize Hangi İlimler Lazımdır” başlıklı yazısında İslami ilimlerin pozitif bilimlere nazaran çok daha önemli olduğunu vurgulaması büyük tartışmalara yol açmış ve dönemin bazı önemli kimseleri tarafından eleştirilmiştir. Bununla beraber İslam’ın Tefrikası Sebebleri adlı eseri, Ebû Turâb’ın İslam dinine dair açıklamaları ve müellifin bu husustaki düşüncelerinin bilinmesi bakımından son derece önemlidir. Genel itibariyle Azerbaycan kaynaklarının kullanıldığı bu çalışmada, Ebû Turâb’ın fikri dünyası kendi eser ve yazıları üzerinden verilmiştir. Çalışmada, Ebû Turâb’ın hayatı, sosyal faaliyetleri, din ve eğitime dair düşünceleri incelenmiştir. Ayrıca döneminde yaygın olarak kabul gören bazı din ve eğitim uygulamalarına yönelik itirazı ele alınmıştır.

🔖

Cite This Article

Demirli, E. (2026). A Religious Scholar from Baku: The Life and Ideas of Akhund Haji Mirza Abu Turab Akhundzade. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 999–1013. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941889

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (34)

  1. Ahund Ebû Turâb, Hüzeyinzâde, A. B., Molla Nasreddin, & Numanzâde, Ö. F. (1907). Bize hangi ilimler lazımdır. Gayret Matbaası.
  2. Ahund Hacı Mirza Ebû Turâb Ahundzâde. (1914). İslamın tefrikası sebebleri. Neşriyat-ı Biraderan Orucov.
  3. Axund Hacı Mirze Ebû Turâb Axundzâde. (1993). İslamın tefrigesi sebebleri (N. Köyuşov & M. Babaşov, Çev.). Azerneşr.
  4. Abbasov, Y. (2007). İslam alimleri dünyada tanınmış Azerbaycanlı müctehidler, ayetullahlar –XVI-XX esrler. Nurlar.
  5. Algar, H. (1989). Ahund. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 2, s. 185). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  6. Altaylı, S. (1994a). Ahund. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü içinde (Cilt 1, s. 27). Milli Eğitim Basımevi.
  7. Altaylı, S. (1994a). Canişin. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü içinde (Cilt 1, s. 169). Milli Eğitim Basımevi.
  8. Altaylı, S. (1994b). Şahsey-vahsey. Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü içinde (Cilt 2, s. 1074). Milli Eğitim Basımevi.
  9. Altstadt, A. L. (1992). The Azerbaijani Turks: Power and identity under Russian rule. Hoover Institution Press.
  10. Aşırlı, A. (2009). Azerbaycan metbuatı tarixi (1875–1920). Elm ve Tehsil.
  11. Babayeva, M. (2009). Azerbaycan alimleri İslam haqqında. N. Velixanlı & S. Memmedeliyeva (Ed.), Bakı İslam medeniyetinin paytaxtıdır içinde (ss. 112–114). Milli Azerbaycan Tarixi Muzeyi.
  12. Baykara, H. (1966). Azerbaycan’da yenileşme hareketleri XIX. yüzyıl. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
  13. Demirli, E. (2017). Mir Muhammed Kerim el-Bâkuvî (1853–1938) hayatı ve faaliyetleri (Tez No. 481408) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  14. Devlet, N. (2014). Rusya Türklerinin millî mücadele tarihi (1905–1917). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  15. Dünyaminqızı, Q. (2017, 24 Yanvar). Axund Mirze Ebu Turab kim olub? Kaspi, 15.
  16. Ebû Turâb Ahundoğlu. (1906, 17 May). Bize hangi ilimler lazımdır. Hayat, 1–2.
  17. Ehmedov, H. (1985). XIX esr Azerbaycan mektebi. Maarif Neşriyyatı.
  18. Ferhadov, A. (2014). XX. asrın başlarında Azerbaycan’da İslami düşünce, eğitim ve ıslahat anlayışı. Belleten, 78(281), 273–286.
  19. Ferhadov, E. (2012). XX esrin evvellerinde bezi İslamçı Azerbaycan ziyalılarının yaradılıcığında qadın ve tehsil meselesi. N. Velixanlı (Red.), Müselman şerqinde ilk dünyevi qız mektebinin yaradılmasının 110 illiyine hesr olunmuş beynelxalq elmi simpoziumun meruzeleri içinde (ss. 57–64). Ziya.
  20. Gazetemizin mesleği. (1905, 7 İyun). Hayat, 1–2.
  21. Hanperi Bacı. (1906). Cehreçi halaya cevab. Molla Nasreddin, (29), 1–8.
  22. Hesenov, H. (1989). Azerbaycan kitabının inkişaf merheleleri. Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı.
  23. İlkin, Q. (1995). Şexsiyyet. Şur Neşriyyatı.
  24. İlkin, Q. (1998). Bakı ve bakılılar. Zaman Neşriyyatı.
  25. Kanlıdere, A. (1999). Islah: Tataristan, Azerbaycan ve Orta Asya. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 19, ss. 163–167). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  26. Kerimov, Z. M. (2022). İz istorii stanovleniya i razvitiya periodiçeskoy peçati Severnogo Azerbaydjana v kontse XIX-naçale XX veka. Sovremennaya Nauçnaya Mısl, (3), 44–49.
  27. Mesim, E. (2010, 18 Sentabyr). Ebu Turab kim idi? Kredo, 15.
  28. Mevlüd. (1907, 15 Aprel). İrşad, 3.
  29. Milli Azerbaycan Tarixi Muzeyi. (t.y.). Hacı Zeynelabidin Tagiyev [Fotoğraf]. http://azhistorymuseum.gov.az/az/about/2
  30. Turan, A. (2024, 20 Mayıs). Jan Jak Russo ve Ahund Ebu Turab. Edebiyyat Qazeti. https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/11719-jan-jak-russo-ve-axund-ebu-turab
  31. Velioğlu, F. (2009). Azerbaycanın İslam alimleri. Ehli-Beyt (eleyhimussalam) Yolu.
  32. Yeşilot, O. (2012). Hasan Melikzade Zerdabi ve Ekinci gazetesi. Yeditepe Yayınevi.
  33. Yeşilot, O. (2015). Hacı Zeynelabidin Tagiyev. Yeditepe Yayınevi.
  34. Yıldırım, İ. M. (2013). Azerbaycan’da matbuat hareketlerinin başlangıcı. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(2), 147–160.