Journals / Mavi Atlas / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 2

The Metaphysical Foundations of the Resurrection Thought in Sezai Karakoç’s Poetics and His Understanding of the Ideal Human: A Reading from the Māturīdī and Ashʿarī Perspectives

Sezai Karakoç Poetikasında Diriliş Düşüncesinin Metafizik Temelleri ve İdeal İnsan Anlayışı: Mâtürîdî ve Eş’arî Perspektifinden Bir Okuma

Sevil Türkyılmaz(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ)0000-0003-4173-3617
Berat Sarıkaya(GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3308-6184
Journal
Mavi Atlas
Pages
840–862
Publication Date
2026-10-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

By employing the possibilities of modern Turkish poetry, Karakoç has reproduced the profound, systematic meanings that these two kalām thinkers assigned to their fundamental concepts such as destiny, kasb, naẓar, istidlāl, and the afterlife and, through him, the classical kalām heritage has been transformed into a remarkably original reverberation in modern poetry.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Sezai Karakoç, who brought poetry and Islamic thought together in a distinctive unity in Republican-era Turkish literature, did not act from merely aesthetic concerns when making “resurrection” the founding axis of his poetics; he put forward a unique worldview grounded in a solid metaphysical foundation.
📊
Key Findings & Data:The study demonstrates that Karakoç’s poetics establishes a deep and functional bond with Māturīdī and Ashʿarī epistemology.
💡
Conclusion & Impact:By employing the possibilities of modern Turkish poetry, Karakoç has reproduced the profound, systematic meanings that these two kalām thinkers assigned to their fundamental concepts such as destiny, kasb, naẓar, istidlāl, and the afterlife and, through him, the classical kalām heritage has been transformed into a remarkably original reverberation in modern poetry.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Kelam · Sezai Karakoç · Ebu Mansur el-Mâtürîdî

Abstract

Sezai Karakoç, who brought poetry and Islamic thought together in a distinctive unity in Republican-era Turkish literature, did not act from merely aesthetic concerns when making “resurrection” the founding axis of his poetics; he put forward a unique worldview grounded in a solid metaphysical foundation. Yet the intellectual sources nourishing Karakoç’s poetics, particularly his deep engagement with the Islamic kalām tradition have remained insufficiently examined in literary scholarship. A systematic inquiry into this relationship is essential for a full understanding of Karakoç’s poetic and intellectual world. This study proceeds from this gap: identifying the structural parallels between the fundamental concepts of Karakoç’s resurrection poetics and the kalām systems of Māturīdī and Ashʿarī, and situating the author’s thought in relation to the classical kalām tradition within a concrete framework, constitute the central problem. To this end, the article examines Karakoç’s intellectual universe within the framework of resurrection thought and aims to compare the metaphysical foundations of this thought and the ideal human typology shaped upon them, from the perspectives of Abū Manṣūr al-Māturīdī and Abū al-Ḥasan al-Ashʿarī. A qualitative research design was adopted, employing comparative concept analysis. The comparison is based on direct textual evidence from both thinkers’ works, and structural similarities and thematic convergences are systematically organized. The comparison is conducted across four axes: epistemological parallels between Karakoç’s “metaphysical intensity” and Māturīdī’s methods of naẓar and istidlāl; the conceptual relationship between Ashʿarī’s theory of kasb and Karakoç’s emphasis on partial free will; thematic convergence between Māturīdī’s divine justice and wisdom‑based approach to the afterlife and Karakoç’s poetic discourse; and finally, it is based on the theoretical harmony between the “Taha”-centered ideal human conception and both traditions' understanding of the human. The study demonstrates that Karakoç’s poetics establishes a deep and functional bond with Māturīdī and Ashʿarī epistemology. By employing the possibilities of modern Turkish poetry, Karakoç has reproduced the profound, systematic meanings that these two kalām thinkers assigned to their fundamental concepts such as destiny, kasb, naẓar, istidlāl, and the afterlife and, through him, the classical kalām heritage has been transformed into a remarkably original reverberation in modern poetry.

Özet

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında şiir ile İslami düşünceyi özgün bir bütünlük içinde buluşturan Sezai Karakoç, “diriliş” kavramını poetikasının kurucu ekseni haline getirirken yalnızca estetik kaygıyla hareket etmemiş; temeli sağlam bir metafizik zemine dayanan kendine has dünya görüşü ortaya koymuştur. Karakoç’un poetikasını besleyen entelektüel kaynaklar, özellikle İslam kelam geleneğiyle kurduğu derin ilişki, edebiyat araştırmalarında üzerinde yeterince durulmamış bir meseledir. Karakoç’un şiirsel ve düşünsel dünyasını kavrayabilmek için bu ilişkinin sistematik biçimde sorgulanması gerekmektedir. Karakoç’un diriliş poetikasının temel kavramları ile Mâtürîdî ve Eş’arî’nin kelam sistemleri arasındaki yapısal paralellikleri tespit etmek ve yazarın düşünce dünyasının kelam geleneğiyle bağını somut biçimde ortaya koymak, araştırmanın temel problemidir. Bu makale, Karakoç’un düşünce âlemini diriliş düşüncesi çerçevesinde ele almakta; bu düşüncenin metafizik temelleri ile ideal insan tasavvurunu, İslam kelam geleneğinin iki kurucu ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ve Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’nin perspektifinden mukayese etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada yöntem olarak nitel araştırma benimsenmiş; bu yöntem içinde karşılaştırmalı kavram analizi tekniğine başvurulmuştur. Karşılaştırmalı çözümleme sürecinde her iki düşünürün metinlerinden doğrudan alıntılara dayalı metin içi kanıtlar esas alınmış; kavramlar arasındaki yapısal benzerlikler ve tematik örtüşmeler sistematik biçimde kurgulanmıştır. Söz konusu mukayese, Karakoç’un “metafizik gerilim” kavramı ile Mâtürîdî’nin “nazar” ve “istidlâl” yöntemleri arasındaki epistemolojik, metodolojik ve psikolojik benzerlik; Eş’arî’nin kader konusundaki “kesb” teorisi ile Karakoç’un cüz’î irade vurgusu arasındaki kavramsal ilişki; ahiret inancı söz konusu edildiğinde Mâtürîdî’nin ilahî adalet ve hikmet odaklı yaklaşımı ile Karakoç’un şiirsel söylemi arasındaki tematik yakınlık; ve “Taha” kavramı merkezinde şekillenen ideal insan tasavvurunun her iki geleneğin insan anlayışıyla kurduğu teorik uyum ekseninde gerçekleştirilmiştir. Çalışma, Karakoç poetikasıyla Mâtürîdî ve Eş’arî epistemolojisi arasında belirgin kavramsal paralellik olduğunu göstermektedir. Modern Türk şiirinin imkânlarını kullanan Karakoç, Mâtürîdî ve Eş’arî epistemolojisini oluşturan kader, kesb, nazar, istidlal ve ahiret gibi temel kavramlardaki kapsamlı ve kendi sistemleri içinde özel olarak tanımlanmış anlamları adeta yeniden yorumlamış; böylece klasik kelam mirasını modern şiirde oldukça özgün bir yankıya dönüştürmüştür.

🔖

Cite This Article

Türkyılmaz, S., Sarıkaya, B. (2026). The Metaphysical Foundations of the Resurrection Thought in Sezai Karakoç’s Poetics and His Understanding of the Ideal Human: A Reading from the Māturīdī and Ashʿarī Perspectives. Mavi Atlas, Cilt: 14 Sayı: 2, 840–862. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1941722

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (46)

  1. Arabî, İ. M. (2008). Fütuhat-ı mekkiyye (E. Demirli, Çev.; Cilt 1). Litera Yayıncılık.
  2. Ayvazoğlu, B. (2000). Güller kitabı. Ötüken Neşriyat.
  3. Barlak, M. (2020). İslam düşünce geleneğinde tanrı anlayışları-I: Eş‘arîler. Ankara Okulu Yayınları.
  4. Baş, M. K. (2005). Sezai Karakoç’un düşünce ve sanatında temel kavramlar (Tez No. 160078) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  5. Baş, M. K. (2010). Sezai Karakoç şiirinde ölüm. Turkish Studies, 5(1), 774-818.
  6. http://doi.org/10.7827/TurkishStudies.1221
  7. Çoban, M. (2001). Sezai Karakoç’un eserlerinde dini referanslar (Tez No. 11030) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  8. Enser, R. K. (2025). Modernitenin iki yüzü: Goethe’nin Faust’u ve Sezai Karakoç’un Taha’nın kitabı üzerine. Edebî Eleştiri Dergisi, 9(1), 103–126. https://doi.org/10.31465/eeder.1592356
  9. Eş’ârî, E. H. (2019a). el-ibane (R. Biçer, Çev.). Gelenek Yayıncılık.
  10. Eş’ârî, E. H. (2019b). Eş’ari kelamı el-lüma' fi'r-red ala ehli'z-zeyğ ve'l-bida (K. A. Mavil, Çev.). İz Yayıncılık.
  11. Etil, H. (2025). Muhafazakâr devrimin gök gürültüsü: Sezai Karakoç’un diriliş düşüncesi. Liberal Düşünce Dergisi, (117), 73–94. https://doi.org/10.36484/liberal.1589264
  12. Gazzâlî, İ. (2020). İtikadda orta yol (O. Demir, Çev.). Klasik Yayınları.
  13. Goethe, J. W. (2024). Faust (İ. Cankorel, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
  14. İzmirli, İ. H. (2013). Yeni ilmi kelam (S. Hizmetli, Çev.). Ankara Okulu Yayınları.
  15. Karakoç, S. (1988). Dirilişin çerçevesinde. Diriliş Yayınları.
  16. Karakoç, S. (1999). Günlük yazılar-gün saati IV. Diriliş Yayınları.
  17. Karakoç, S. (2000). Sütun (günlük yazılar). Diriliş Yayınları.
  18. Karakoç, S. (2002). Çıkış yolu I. Diriliş Yayınları.
  19. Karakoç, S. (2005). İnsanlığın dirilişi. Diriliş Yayınları.
  20. Karakoç, S. (2007). Ruhun dirilişi. Diriliş Yayınları.
  21. Karakoç, S. (2008). Fizikötesi açısından ufuklar ve daha ötesi I. Diriliş Yayınları.
  22. Karakoç, S. (2009a). Çağ ve ilham. Diriliş Yayınları.
  23. Karakoç, S. (2009b). Kıyamet aşısı. Diriliş Yayınları.
  24. Karakoç, S. (2012a). Diriliş neslinin amentüsü. Diriliş Yayınları.
  25. Karakoç, S. (2012b). Hikayeler, meydan ortaya çıktığında I. Diriliş Yayınları.
  26. Karakoç, S. (2012c). Edebiyat yazıları I. (rüyanın medeniyeti medeniyetin rüyası). Diriliş Yayınları.
  27. Karakoç, S. (2013). Samanyolunda ziyafet. Diriliş Yayınları.
  28. Karakoç, S. (2014). Gün doğmadan. Diriliş Yayınları.
  29. Karakoç, S. (2015). Yitik cennet. Diriliş Yayınları.
  30. Karakoç, S. (2016). Fizikötesi açısından ufuklar ve daha ötesi II. Diriliş Yayınları.
  31. Karakoç, S. (2018a). Diriliş muştusu. Diriliş Yayınları.
  32. Karakoç, S. (2018b). İslam. Diriliş Yayınları.
  33. Karataş, T. (2024). Doğu’nun yedinci oğlu Sezai Karakoç. İz Yayıncılık.
  34. Mâtürîdî, E. M. (2019). Kitâbü’t-tevhîd (B. Topaloğlu, Çev.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  35. Mâtürîdî, E. M. (2020a). Te’vîlâtu’l-Kur’ân (B. Topaloğlu, Çev.; Cilt 1). Ensar Yayınları.
  36. Mâtürîdî, E. M. (2020b). Te’vîlâtu’l-Kur’ân (B. Topaloğlu, Çev.; Cilt 2). Ensar Yayınları.
  37. Mâtürîdî, E. M. (2020c). Te’vîlâtu’l-Kur’ân (B. Topaloğlu, Çev.; Cilt 3). Ensar Yayınları.
  38. Muradi, H. (2022). Necip Fazıl ve Sezai Karakoç’un şiirinde bazı metafizik temalar. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, 3(1), 63–80. https://doi.org/10.51533/insanbilimleri.1067288
  39. Okay, H., & Aktan, M. F. (2021). Sezai Karakoç’un şiirlerinde Hz. Muhammed algısı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (23), 544–557. https://doi.org/10.29000/rumelide.949486
  40. Sezer, S. (2022). Sezai Karakoç’un “Taha’nın dirilişi” adlı şiirinde diriliş kavramının kavramsal metafor izleğinde incelemesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (29), 252–264. https://doi.org/10.29000/rumelide.1164071
  41. Şehristânî, M. (2004). Nihayetü'l - ikdam fi ‘ilmi’l-kelam. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
  42. Şehristânî, M. (2024). Milel ve nihal (M. Dalkılıç, Çev.). Litera Yayıncılık.
  43. Türkyılmaz, S. (2021). Sezai Karakoç düşüncesinde inancın bireysel ve toplumsal yansımaları (Tez No. 679153) [Yüksek lisans tezi, Gümüşhane Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
  44. Weber, M. (2017). Meslek olarak siyaset (L. Özşar Çev.). Biblos Kitabevi Yayınları.
  45. Yanardağ, M. F., & Altun, F. (2024). Asım’dan Taha’ya Türk şiirinde nesil tasavvuru. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 22 (Prof. Dr. Hasan Kavruk Armağan Sayısı), 445–464. https://doi.org/10.51592/kulliyat.1412710
  46. Yeprem, S. (1984). İrade hürriyeti ve imam Mâtürîdî. Marmara İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.