AI Summary & Key Takeaways
AI InsightBu makale, makâsıd merkezli içtihad ve yorum faaliyetinin imkânı, sorunları ve sınırlarına dair bir tahlil denemesinde bulunmayı hedefleyecektir.
📌 3 Key Takeaways
Özet
İslam’ın ana kaynakları olan Kur’an ve Sünnet’te yer alan herbir amelî hükmün lafzî bir ifade biçimi olmakla birlikte bu lafzî ifadenin, aslında o hükümle hedeflenen amacı gerçekleştirme aracı olduğu, ilk dönemlerden itibaren dillendirilen bir husustur. Hz. Peygamber’den (s.a.) sonra gerek sahabe ve tâbiûn gerekse müctehid imamlar dönemlerinde öne çıkan kurucu zihinler, bu lafız-gaye ilişkisini hep göz önünde bulundura gelmişlerdir. Fıkhî mezheplerin teessüs ve istikrarından sonra, bilinen ilmî, tarihî ve toplumsal sebeplerle bir mezhep çerçevesi ve sistematiği içinde fıkıh faaliyeti yürüten âlimler döneminde bu dengeli ilişki, nassın ya da başka bir ifadeyle normun lafzı lehine bozulmuştur. Burada kullandığımız “bozulma” yargısı, tabiatıyla gayenin ve maksadın artık hiç dikkate alınmadığı anlamına gelmemektedir. Her yetkin âlim, makâsıd-ı şeria gerçeğinin farkındadır ama ne var ki, bunu hüküm üretim süreçlerinde kurucu imamlarda olduğu nispette devreye alma hususunda onlar kadar cesur değildir. İslam dünyasının her bakımdan geri kaldığı ve yeni bir silkinişe azmettiği 19. ve takip eden 20. yüzyılda ise makâsıd fikri farklı bir nitelik kazanmıştır. Geçmiş dönemlere göre daha çok seslendirilir olmuş, birçok etkili kişi ve kuruluş nezdinde gerek fıkhî düşüncenin gerekse hüküm koyma işleminin merkezî kavramı gibi telakki edilmeye başlanmıştır. Fakat bu defa da yer yer lafzı hiçe sayan, soyut maksatları illet kabul eden ve müçtehidi form ve gelenekten azad eden bir boyuta evrilmiştir. Nasları anlama ve yorumlama teorisi olan fıkıh usûlü ilmi ile Müslümanların tarihi boyunca süre gelen hüküm üretme pratikleri göz önüne alındığında her iki yöntemin de tek başına sağlıklı olmadığı söylenebilir. Zira birincisi kuru bir formalizm yani şekilcilik diğeri ise aşkın iradeyi tarihe hapseden bir rölativizm yani izafilik ve serbestlik sonucunu doğurur. Bu makale, makâsıd merkezli içtihad ve yorum faaliyetinin imkânı, sorunları ve sınırlarına dair bir tahlil denemesinde bulunmayı hedefleyecektir.