Journals / Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 67 Sayı: 1

The Problem of the Miraculousness of the Extraordinary Events Attributed to Moses in the Quran

Kur’an’da Hz. Mūsā’ya Atfedilen Olağanüstü Olayların Mucizeliği Sorunu

Hatice Teber(İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-4517-0698
Ali Bakkal(Akdeniz Üniversitesi)0000-0003-4948-2736
Pages
437–454
Publication Date
2026-05-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

As a result, the study evaluates the nature of the miracles attributed to Prophet Moses, particularly with regard to whether they occurred in a manner contrary to the ordinary order of nature.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Until the eighteenth century, the overwhelming majority of Muslim scholars regarded miracles as events that occur in contradiction to the laws of nature.
📊
Key Findings & Data:In classical Islamic thought, the laws of nature were generally conceptualized through the notion of ʿāda (habitual order), while miracles were defined as khāriq al-ʿāda, namely events that transcend the ordinary course of nature.
💡
Conclusion & Impact:As a result, the study evaluates the nature of the miracles attributed to Prophet Moses, particularly with regard to whether they occurred in a manner contrary to the ordinary order of nature.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tefsir · Mūsā · Mucize

Abstract

Until the eighteenth century, the overwhelming majority of Muslim scholars regarded miracles as events that occur in contradiction to the laws of nature. In classical Islamic thought, the laws of nature were generally conceptualized through the notion of ʿāda (habitual order), while miracles were defined as khāriq al-ʿāda, namely events that transcend the ordinary course of nature. Within this framework, the essential characteristic of a miracle lies in humanity’s inability to produce anything similar to it. Numerous Qur’anic verses state that prophets were granted clear signs and manifest miracles (bayyināt). Accordingly, Muslim scholars generally considered miracles rationally possible and interpreted the extraordinary events attributed to Prophet Moses in the Qur’an according to their literal meanings, accepting them as genuine miracles. However, following the Enlightenment, certain approaches emerged first in the Christian world and later in the Islamic tradition, arguing that miracles should not be understood as events that contradict the laws of nature. Influenced partly by positivist thought, proponents of these approaches tended to overlook the classical linguistic and hermeneutical principle that figurative interpretation should not be preferred when the literal meaning remains possible. Consequently, some extraordinary events attributed to Prophet Moses came to be interpreted symbolically or metaphorically. This study aims, through the method of document analysis, to identify the extraordinary events attributed to Prophet Moses in the Qur’an and to examine them in terms of their miraculous nature. More specifically, the study investigates whether these narratives refer to actual miraculous events or to symbolic expressions. In this context, the relevant Qur’anic verses were identified and various interpretations concerning each verse were analyzed. As a result, the study evaluates the nature of the miracles attributed to Prophet Moses, particularly with regard to whether they occurred in a manner contrary to the ordinary order of nature.

Özet

On sekizinci asra gelinceye kadar İslam alimlerinin kahir ekseriyeti, mucizeleri tabiat kanunlarına aykırı şekilde gerçekleşen hadiseler olarak değerlendirmiştir. Klasik dönemde çoğunlukla tabiat kanunları ʿādet kavramıyla ifade edilmiş ve mucize ḫāriḳu’l-ʿāde bir olay olarak tanımlanmıştır. Bu çerçevede mucizede asl olan, insanların benzerini getirmekten aciz kalmasıdır. Birçok ayet peygamberlere apaçık mucizeler (beyyināt) verildiğini ve onların apaçık mucizeler getirdiğini beyan etmiştir. Genel olarak İslam alimleri mucizeyi aklen mümkün kabul etmiş; özellikle Kur’an’da Hz. Mūsā’ya atfedilen olağanüstü anlatımları literal anlamıyla ele alarak bu olayları mucize olarak kabul etmişlerdir. Ancak Aydınlanma sonrası dönemde Batı’da önce Hıristiyan dünyasında sonra da İslam aleminde mucizelerin tabiat kanunlarına aykırı olmaması gerektiğine dair bazı görüşler ileri sürülmüştür. Bu yaklaşımı benimseyenler, pozitivist düşüncenin de tesiriyle, klasik dil ve yorum ilkelerinde mevcut olan “dilde literal anlam mümkün iken mecaza gidilmeyeceği” yönündeki dil kurallarını yeterince dikkate almamış; Hz. Mūsā’ya atfedilen bazı olağanüstü olayları sembolik veya mecazî biçimde yorumlama eğilimi göstermişlerdir. Bu çalışmanın amacı, doküman analizi yöntemi çerçevesinde Kur’an’da Hz. Mūsā’ya atfedilen olağanüstü nitelikli olayları tespit etmek ve olağanüstülük özelliği açısından bunları tartışmaktır. Diğer bir ifadeyle çalışma, söz konusu anlatımların gerçek mucizevi hadiseleri mi, yoksa sembolik anlamlar taşıyan anlatıları mı ifade ettiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda konuyla ilgili ayetler tespit edildikten sonra her ayetle ilgili çeşitli görüşler tartışılmış; netice itibarıyla Hz. Mūsā’ya atfedilen mucizevi olayların olağanüstülük açısından ne tür bir mucize olduğu, özellikle tabiat kanunlarına aykırı olarak gerçekleşip gerçekleşmediği ortaya koyulmuştur.

🔖

Cite This Article

Teber, H., Bakkal, A. (2026). The Problem of the Miraculousness of the Extraordinary Events Attributed to Moses in the Quran. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 67 Sayı: 1, 437–454. https://doi.org/10.33227/auifd.1500315

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (63)

  1. ʿAbdulḳāhir el-Baġdādī, Ebū Manṣūr Abdulḳāhir b. Tāhir et-Temīmī. el-Farḳ beyne’l-Firaḳ ve Beyānu Firḳati’n-Nāciye. Beyrūt: Dāru'l- Āfāḳ, 1977.
  2. Adam, Baki. Yahudi Kaynaklarına Göre Tevrat. İstanbul: Pınar Yayınları, 2002.
  3. Akdemir, Hikmet. Belâgat. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2016.
  4. Bahçeci, Muhittin. “Mucizenin İmkanı ve Tabiat Kanunlarının Zorunsuzluğu.” Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1:1 (1983): 167-178.
  5. el-Beġavī, Ebū Muḥammed el-Ḥuseyn b. Mesʿūd b. Muḥammed b. el-Ferrāʾ. Meʿālimu’t-Tenzīl fī Tefsīri’l-Ḳurʾān. Taḥ. ʿAbdurrezzāḳ el-Mehdī. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1420.
  6. Berki, Ali Himmet. Açıklamalı Mecelle. 3. Baskı. İstanbul: Hikmet Yayınları, 1982.
  7. el-Beyḍāvī, Nāṣıruddīn Ebū Saʿīd ʿAbdullāh b. ʿÖmer b. Muḥammed. Envāru’t-Tenzīl ve Esrāru’t-Teʾvīl. Tah. Muḥammed ʿAbdurraḥmān el-Marʿaşlī. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1418.
  8. Birnstiel, Daniel. “Yahudilikte Mucize.” Çev. Esin Kızılkan. Din Dilinde Mucize. Haz. Ahmet Baydar, içinde 57-75. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2015.
  9. Bodenstein, Mark Chalil. “Hıristiyanlıkta Mucize.” Çev. Humeyre Kam ve Serdar Güneş. Din Dilinde Mucize. Haz. Ahmet Baydar, içinde 89-94. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2015.
  10. Bulut, Halil İbrahim. Nübüvvetin İspatında Mucize. Ankara: Araştırma Yayınları, 2016.
  11. el-Cevherī, Ebū Naṣr İsmāʿīl b. Ḥammād. eṣ-Ṣıḥāḥ Tācu’l-Luġa ve Ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. Tah. Aḥmed ʿAbdulġafūr ʿAṭṭār. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melāyīn, 1407.
  12. Cürcānī, Seyyid Şerīf. Şerḥu’l-Mevāḳıf – Mevāḳıf Şerhi (Metin-Çeviri). Çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
  13. el-Cuveynī, Ebu’l-Meʿālī ʿAbdulmelik b. ʿAbdillāh. Lumaʿu’l-Edille fī Ḳavāʿidi ʿAḳāidi Ehli’s-Sunne ve’l-Cemāʿa. Tah. Fevḳıyye Ḥuseyn Maḥmūd. Beyrūt, 1407/1987.
  14. Cüveynī, İmāmu’l-Ḥaremeyn. İnanç Esasları Kılavuzu – Kitābu’l-İrşād. Çev. Adnan Bülent Baloğlu ve diğerleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
  15. ed-Deʿʿās, Aḥmed ʿUbeyd, Aḥmed Muḥammed Ḥamīdān, İsmāʿīl Maḥmūd el-Ḳāsım. İʿrābu’l-Ḳurʾāni’l-Kerīm. Dimeşḳ: Dāru’l-Munīr ve Dāru’l-Fārābī, 1425.
  16. Erdoğan, İsmail. “İslam Filozoflarına Göre Nübüvvet ve Mucize.” Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1996): 429-450.
  17. Erdoğan, Mehmet. “Şah Veliyyullah.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 38:262-267.
  18. Esed, Muhammed. The Message of the Qur’an. Gibraltar (Cebelitarık): Dar al-Andalus, 1997.
  19. el-Fārābī. İlimlerin Sayımı. Çev. Ahmet Arslan. Ankara: Vadi Yayınları, 1999.
  20. el-Fārābī. “Astroloji Hakkında Doğru ve Yanlış Bilgiler.” Çev. Mahmut Kaya. İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri içinde, 183-192. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.
  21. Gaon, Saʿadya. Tefsīru’t-Tevrāt bi’l-ʿArabiyye – Tevrat (Tora) Tefsiri (Arapça metin, açıklamalı çeviri). Haz. Nuh Arslantaş. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
  22. Harman, Ömer Faruk. “Mûsâ.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 31:207-213.
  23. Humphreys, Colin J. The Miracles of Exodus. New York: Harper Sanfrancisco, 2003.
  24. İbn Ebī Ḫātim, Ebū Muḥammed ʿAbdurraḥmān b. Muḥammed b. İdrīs b. el-Munẕir. Tefsīru’l-Ḳurʾāni’l-ʿAẓīm. Tah. Esʿad Muḥammed eṭ-Ṭayyib. Suudi Arabistan: Mektebetu Nizār Muṣṭafā el-Bāz, 1419.
  25. İbn Manẓūr, Ebu’l-Faḍl Cemāluddīn Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlī b. Aḥmed b. ʿAlī el-Enṣārī. Lisānu’l-ʿArab. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 1414.
  26. İbn Kes̠īr, Ebu’l-Fidāʾ İsmāʿīl b. ʿÖmer el-Ḳureşī. Tefsīru’l-Ḳurʾāni’l-ʿAẓīm. Tah. Sāmī b. Muḥammed Selāme. Riyāḍ: Dāru Ṭayyibe, 1420/1999.
  27. İbn Ruşd. Tehāfutu’t-Tehāfut. Nşr. Suleymān Dünyā. Kāhire: Dāru’l-Maʿārif, 1972.
  28. İbn Ruşd. “el-Keşf ʿan Minhāci’l-Edille.” Çev. Süleyman Uludağ. Felsefe-Din İlişkileri içinde, 135-263. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
  29. İbn Sīnā. İşaretler ve Tembihler. Çev. Muhittin Macit, Ali Durusoy ve Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2003.
  30. İlhan, Mehmet. “Şah Veliyyulah ed-Dihlevî’nin Kelâmî Görüşleri.” Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, 2006.
  31. el-İsferāyīnī, Ebu’l-Muẓaffer Ṭāhir b. Muḥammed. et-Tebṣīr fi’d-Dīn ve Temyīzu’l-Firḳati’n-Nāciye ʿani’l-Firaḳı’l-Hālikīn. Taḥ. Kemāl Yūsuf el-Ḥavt. Beyrūt, 1403/1983.
  32. Karadeniz, Osman. İlim ve Din Açısından Mucize. İstanbul: Marifet Yayınları, 1999.
  33. Karaman, Hayreddin, Ali Özek, Ali Turgut. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
  34. Karaman, Hayreddin, İbrahim Kâfi Dönmez, Mustafa Çağrıcı, Sadrettin Gümüş. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
  35. Köprülü, M. Fuad. “Asa.” MEB İslam Ansiklopedisi (İA), 1:660-663.
  36. el-Ḳurṭubī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. Aḥmed b. Ebī Bekr. el-Cāmiʿu li-Aḥkāmi’l-Ḳurʾān. Taḥ. Aḥmed el-Berdūnī ve Muḥammed eṭ-Ṭafeyyiş. Kāhire: Dāru’l-Kutubi’l-Mıṣriyye, 1384/1964.
  37. Kitābı Mukaddes Eski ve Yeni Ahit. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, tsz.
  38. el-Maḥallī, Celāluddīn Muḥammed b. Aḥmed ve es-Suyūṭī, Celāluddīn ʿAbdurraḥmān b. Ebī Bekr. Tefsīru’l-Celāleyn. Kāhire: Dāru’l-Ḥadīs̠, tsz.
  39. el-Māverdī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Muḥammed b. Muḥammed. en-Nuket ve’l-ʿUyūn. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, tsz.
  40. Muḳātil b. Suleymān b. Beşīr el-Ezdī el-Belḫī. Tefsīru Muḳātil b. Suleymān. Taḥ. ʿAbdullāh Maḥmūd Şaḥḥāte. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1423.
  41. Özer, Aykut. “Hıristiyanlıkta Mucize Anlayışı.” Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Ankara, 2023.
  42. Öztürk, Mustafa. “Tefsir Tarihinde Özgünlüğün Adı: Ebû Muslim el-İsfahânî.” İslâmiyât 6:2 (2003): 123-140.
  43. Öztürk, Mustafa. Kıssaların Dili. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2010.
  44. Öztürk, Mustafa. Kur’an-ı Kerim Meali – Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. İstanbul: Düşün Yayıncılık. 2013.
  45. Rahman, Yusuf. “Klasik Dönemdeki Kelâm Ekollerine Göre Mûcize Anlayışı.” Çev. Mustafa Akçay ve H. İbrahim Bulut. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (2001): 287-310.
  46. er-Rāġıb el-İṣfahānī, Ebu’l-Ḳāsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed. Tefsīru’r-Rāġıb el-İṣfahānī. Tah. Muḥammed ʿAbdulʿazīz el-Besyūnī. Ṭanṭā: Kulliyetu’l-Ādāb, Cāmiʿatu Ṭanṭā, 1999.
  47. er-Rāzī, Ebū ʿAbdillāh Faḫruddīn Muḥammed b. ʿÖmer b. Ḥuseyn. et-Tefsīru’l-Kebīr. Kāhire: Muʾessesetu’l-Maṭbūʿāti’l-İslāmiyye, tsz.
  48. Sülün, Murat. “Müzakereler.” Din Dilinde Mucize. Haz. Ahmet Baydar, içinde 135-140. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2015.
  49. Sümer, Necati. “Dinsel ve Mitolojik Bir Sembol Olarak Yılan.” The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS) 43:1 (2016): 275-288.
  50. eş-Şehristānī, Ebu’l-Fetḥ Muḥammed b. ʿAbdulkerīm. el-Milel ve’n-Niḥal. Taḥ. Muḥammed Aḥmed Fehmī. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1992.
  51. eş-Şevkānī, Muḥammed b. ʿAbdullāh b. ʿAbdullāh. Fetḥu’l-Ḳadīr. Dimeşḳ: Dāru İbn Kes̠īr, 1414.
  52. eṭ-Ṭaberī, Ebū Caʿfer Muḥammed b. Cerīr. Cāmiʿu’l-Beyān fī Teʾvīli’l-Ḳurʾān. Nşr. Aḥmed Muḥammed Şākir. Kāhire: Muʾessesetu’r-Risāle, 1420/2000.
  53. et-Tehānevī, Muḥammed ʿA'lā b. ʿAlī b. Muḥammed Ḥāmid. Keşşāfu Iṣṭılāḥāti'l-Funūn ve'l-ʿUlūm. Nşr. Refīḳ el-ʿAcem vd. Beyrūt: Mektebetu Lubnan, 1996.
  54. et-Tirmiẕī, Muḥammed b. ʿĪsā. Sunenu’t-Tirmiẕī. Tah. Aḥmed Muḥammed Şākir ve Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. Mıṣır: Şirketu Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī, 1395/1975.
  55. Umut, Tuğba. Bilim Tasavvuru Bakımından Mucizenin İmkanı. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi. İstanbul, 2018.
  56. el-Vāḥidī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Muḥammed b. Aḥmed b. ʿAlī. el-Vecīz fī Tefsīri’l-Ḳurʾāni’l-ʿAzīz. Taḥḳ. Ṣafvān ʿAdnān Dāvūdī. Beyrūt: Dāru’l-Ḳalem, 1415.
  57. Watt, W. Montgomory. Islam and Christianity today a Contribution to Dialogue. Boston: Routledge & Kegan Pau, 1983.
  58. Yalçın, Selami. “Gazzâlî’ye Göre Âdetullah ile Sünnetullah Kavramlarının Anlamı ve Nedensellik.” Eskiyeni 52 (2024): 243-266.
  59. Yavuz, Yusuf Şevki. “İlliyyet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 22:121-123.
  60. Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. Sadeleştiren: İsmail Karaçam, Emin Işık, Nusrettin Bolelli, Abdullah Yücel. İstanbul: Azim Neşriyat, tsz.
  61. ez-Zemaḫşerī, Ebu’l-Ḳāsım Maḥmūd b. ʿAmr b. Aḥmed. el-Keşşāf ʻan Ḥaḳāiḳ-ı Ġavāmiḍı’t-Te’vīl. Beyrūt: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, 1407.
  62. Zeyveli, Hikmet. İlâhî Dinlerde Mucize ve Gayb. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2018.
  63. Zeyveli, Hikmet. “Kur’an ve Kur’an Dışı İslâmî Rivâyetlerde Mucize.” Din Dilinde Mucize içinde, 105-140. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2015.