Journals / Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 67 Sayı: 1

An Examination of Alienation in the Thought of al-Fārābī and Ibn Bājja

el-Fārābī ve İbn Bācce Düşüncesinde Yabancılaşma Üzerine Bir İnceleme

Bahar Koca(ANKARA ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5020-4659
Pages
163–178
Publication Date
2026-05-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In this respect, the article establishes a philosophical dialogue between classical Islamic thought and modern theories of alienation, demonstrating that the political-ontological understandings of the past still hold a valid and transformative value in understanding today's individual and social crises.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study aims to discuss the problem of alienation arising from the dissolution of the individual's relationship with society, political authority, and truth through the lens of al-Fārābī and Ibn Bājja's political thought, namely, gharīb, fāḍil, nawābit, and mutawaḥḥid.
📊
Key Findings & Data:In this context, the concepts of gharīb and fāḍil, found in al-Fārābī’s Kitāb al-Milla and al-Madīna al-Fāḍila, and the solitary sage developed by Ibn Bājja in his Tadbīr al-Mutawaḥḥid, are interpreted to explain the political and moral position of the individual who is not subject to the worldview and lifestyle of the virtuous city or who cannot actively participate in this integrity, as a figure (philosopher) who maintains a lifestyle characteristic of members of the virtuous city, even if living in ignorant regimes.
💡
Conclusion & Impact:In this respect, the article establishes a philosophical dialogue between classical Islamic thought and modern theories of alienation, demonstrating that the political-ontological understandings of the past still hold a valid and transformative value in understanding today's individual and social crises.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:İslam Felsefesi · el-Fārābī · İbn Bācce

Abstract

This study aims to discuss the problem of alienation arising from the dissolution of the individual's relationship with society, political authority, and truth through the lens of al-Fārābī and Ibn Bājja's political thought, namely, gharīb, fāḍil, nawābit, and mutawaḥḥid. Alienation is viewed as the individual's separation from the political order, but also as an ontological rupture resulting from the shattering of existential references such as identity, faith, truth, and belonging. In this context, the concepts of gharīb and fāḍil, found in al-Fārābī’s Kitāb al-Milla and al-Madīna al-Fāḍila, and the solitary sage developed by Ibn Bājja in his Tadbīr al-Mutawaḥḥid, are interpreted to explain the political and moral position of the individual who is not subject to the worldview and lifestyle of the virtuous city or who cannot actively participate in this integrity, as a figure (philosopher) who maintains a lifestyle characteristic of members of the virtuous city, even if living in ignorant regimes. This study relates these figures in classical Islamic political philosophy to forms of individual alienation in modern thought, evaluating this connection from a common existential and political perspective. This common ground aims to analyze the tension between the political-social order in which an individual lives and their own rational/moral self-existence, that is, the dissonance between the political/social order and the self-self, and its forms taken in different historical contexts. Therefore, Ludwig Feuerbach's understanding of humanity as objectified in the idea of God, Erich Fromm's concept of self-alienation, Albert Camus's concept of the absurd man, and Hasan Ḥanafī’s critique of the colonization of the self were selected because they offer systematic explanations of how the individual's ability to determine their own essence, principles of action, and value orientation is weakened in the face of political-social structures. These perspectives, along with the political-moral figures of al-Fārābī and Ibn Bājjah, are analyzed using thematic comparative methods because they allow for a comparative analysis of the individual's positioning in relation to the ontological and epistemic nature of the order in which they live. Thus, individual alienation is viewed not as a personal psychological state, but rather as a crisis intertwined with the tension between social structures, cultural affiliations, and the fundamental metaphysical assumptions that constitute an individual's conception of existence. The study's fundamental argument is that the concepts of hijra in al-Fārābī and seclusion in Ibn Bajja offer a form of ethical resistance to the modern individual's isolation, loss of identity, and search for meaning. In this respect, the article establishes a philosophical dialogue between classical Islamic thought and modern theories of alienation, demonstrating that the political-ontological understandings of the past still hold a valid and transformative value in understanding today's individual and social crises.

Özet

Bu çalışma, el-Fārābī ve İbn Bācce’nin siyaset düşüncesinde yer alan ġarīb, fāḍıl, nevābit ve mutevaḥḥid kavramları/figürleri üzerinden bireyin toplum, siyasal düzen ve hakikatle kurduğu ilişkinin, modern yabancılaşma tartışmalarıyla tematik düzeyde nasıl ilişkilendirilebileceğini incelemektedir. Yabancılaşma, el-Fārābī ve İbn Bācce’ye doğrudan atfedilmeden çalışma kapsamında incelenen literatür doğrultusunda, bireyin içinde yaşadığı siyasal-toplumsal düzen ile akli ve ahlaki yönelimi arasında ortaya çıkan gerilimi çözümlemeye imkan veren bir kavram olarak kullanılmaktadır. Bu doğrultuda, el-Fārābī’nin Kitābu’l-Mille ve el-Medīneti’l-Fāḍıla adlı eserlerinde yer alan ġarīb ve fāḍıl kavramları ile İbn Bācce’nin Tedbīru’l-Mutevaḥḥid’inde geliştirdiği münzevi bilgesi, erdemli şehrin siyasal ve toplumsal bütünlüğüne fiilen katılamayan bireyin cahili rejimlerde yaşasa dahi onların bozuk kanaat ve yaşam tarzına tabi olmayarak erdemli şehir mensuplarına özgü hayat tarzını sürdüren şahsiyet (filozof) olarak siyasi ve ahlaki konumunu açıklamak üzere yorumlanmıştır. Bu çalışma, Klasik İslam siyaset felsefesinde yer alan söz konusu figürleri, modern düşüncede bireyin yabancılaşma biçimleriyle ilişkilendirirken, bu irtibatı bireyin akli-ahlaki öz-varlığı ile içinde yaşadığı siyasal-toplumsal düzenin meşruiyeti, örgütlenişi ve ontolojik istikameti arasında ortak bir varoluşsal ve siyasal zemin üzerinden değerlendirmektedir. Bu zeminde, siyasal düzen ile öz-benlik arasındaki uyumsuzluğun farklı tarihsel bağlamlarda aldığı biçimler karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Bu nedenle Ludwig Feuerbach’ın Tanrı düşüncesinde nesneleşen insan anlayışı, Erich Fromm’un öz-yabancılaşma kavramı, Albert Camus’nün absürd insanı ve Ḥasan Hanefī’nin benliğin sömürgeleşmesine dair eleştirileri, bireyin kendi özünü, eylem ilkesini ve değer yönelimini belirleme imkanının siyasal-toplumsal yapılar karşısında nasıl zayıfladığına dair sistematik açıklamalar sundukları için seçilmiştir. Bu perspektifler el-Fārābī ve İbn Bācce’nin siyasal-ahlaki şahsiyetleriyle, bireyin içinde yaşadığı düzenin ontolojik ve epistemik niteliğine bağlı olarak konumlanışını karşılaştırmalı olarak çözümlemeye imkan tanıdığı için tematik karşılaştırma yöntemiyle analiz edilmiştir. Bireyin yabancılaşması, toplumsal yapıların ve bireyin varlık tasavvurunu oluşturan temel metafizik kabullerin iç içe geçtiği bir kriz olarak ele alınmıştır. Çalışmanın temel iddiası, el-Fārābī’deki hicret ve İbn Bācce’deki inziva kavramlarının, modern bireyin yalnızlaşma, kimlik kaybı ve anlam arayışı karşısında etik bir direnç biçimi sunduğudur. Bu yönüyle makale, klasik İslam düşüncesi ile modern yabancılaşma kuramları arasında felsefî bir diyalog kurarak, geçmişin siyasal-ontolojik kavrayışlarının bugünün bireysel ve toplumsal sorunlarını anlamada halâ geçerli bir değer taşıdığını ortaya koymaktadır.

🔖

Cite This Article

Koca, B. (2026). An Examination of Alienation in the Thought of al-Fārābī and Ibn Bājja. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 67 Sayı: 1, 163–178. https://doi.org/10.33227/auifd.1754547

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (74)

  1. Akyol, Aygün. Birey ve Toplum Üzerine İslam Felsefesi Merkezli Okumalar. Ankara: Araştırma Yayınları, 2022.
  2. Akyol, Aygün. “Kitlelerin Tahakkümüne Karşı Bireysel Yönetim: Tedbîru’l-Mütevahhid Merkezli Bir İnceleme.” İbn Bâcce, Tedbîru’l-Mütevahhid – Bireysel Yönetim Okumaları, çev. Mevlüt Uyanık ve Aygün Akyol, içinde 192–226. Ankara: Elis Yayınları, 2017.
  3. Akşit, Mirpenç. “Fârâbî ile İhvân-ı Safâ’nın Siyaset ve Toplum Teorilerinin Buluşma Noktaları.” EKEV Akademi Dergisi 81 (2020): 293-308.
  4. Alon, Ilai. “Fārābī’s Funny Flora: al-Nawābit as ‘Opposition’.” Journal of the Royal Asiatic Society 2 (1989): 222–251.
  5. Aşkaroğlu, Vedi. “Toplum ve Birey: Yabancılaşma Üzerine Kuramsal Bir Tartışma.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 35:35 (2017): 78–83.
  6. Aydınlı, Yaşar. “Fârâbî ve Biz.” Fârâbî: Medine’den Medeniyete. Der. Yaşar Aydınlı ve Mehmet Fatih Birgül, içinde 13-23. Bursa: Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları, 2021.
  7. Aydın, Fatih. “İdeal İnsan Kimdir? Fârâbî Merkezli Bir Okuma.” Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20:2 (2020): 991–1013.
  8. Bali, Abbas Bakhshandeh, Zahra Hajizadeh Valokolae ve Elham Ramezaninejad Darzi, “Ways to Get Out of Alienation Based on Verse 15 of Surah Fāṭir.” International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding 8:5 (2021): 563–566.
  9. Bartlett, Francis ve James Shodell, “Fromm, Marx and the Concept of Alienation.” Science & Society 27:3 (1963): 323–324.
  10. Bayraklı, Bayraktar. Fârâbî’nin Devlet Felsefesi. İstanbul: Doğuş Yayın, 1983.
  11. Berman, Marshall. Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor: Modernite Deneyimi. Çev. Ümit Altuğ ve Bülent Peker. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
  12. Boom, Marnus Van Den. “Devrimci Bir Düşünür: Hasan Hanefî.” Çev. Vecdi Akyüz. İslam Kültüründe İnsan ve Tarih, içinde 19–45. İstanbul: Kitabevi, 2000.
  13. Boullata, Issa J. Trends and Issues in Contemporary Arab Thought. Albany: State University of New York Press, 1990.
  14. Burns, Daniel E. “Alfarabi and the Creation of an Islamic Political Science.” The Review of Politics 78 (2016): 365-389.
  15. Chiaburu, Dan S., Tomas Thundiyil, ve Jiexin Wang. “Alienation and its Correlates: A Meta-Analysis.” European Management Journal 32:1 (2014): 24–36.
  16. Cohen, Gerald Allan. “Marx’s Dialectic of Labour.” Philosophy & Public Affairs 3:3 (1974): 235–261.
  17. Camus, Albert. Sisifos Söyleni. Çev. Tahsin Yücel. İstanbul: Can Yayınları, 2021.
  18. Camus, Albert. Yabancı. Çev. Belgin Çınar. İstanbul: Kurukafa Yayınları, 2024.
  19. Çetintaş, İbrahim. “İslâm Düşüncesinde Ontolojik Yabancılaşma.” KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2020): 29-45.
  20. Durkheim, Emile. İntihar. Çev. Özer Ozankaya. İstanbul: Cem Yayınevi, 2002.
  21. el-Fārābī, Ebū Naṣr Muḥammed b. Muḥammed. Es-Siyâsetü’l-Medeniyye: Mevcûtların İlkeleri. Çev. Yaşar Aydınlı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
  22. el-Fārābī, Ebū Naṣr Muḥammed b. Muḥammed. Kitâbu’l-Mille: Din Üzerine. Çev. Hanifi Özcan. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
  23. el-Fārābī, Ebū Naṣr Muḥammed b. Muḥammed. Medînetü’l-Fâzıla: Tanrı Alem İnsan. Çev. Hanifi Özcan. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
  24. Fromm, Erich. İtaatsizlik Üzerine: Özgürlük Neden Otoriteye “Hayır” Demektir? Çev. Nurdan Soysal. İstanbul: Say Yayınları, 2015.
  25. Fromm, Erich. Özgürlükten Kaçış. Çev. Şemsa Yeğin. Ankara: Say Yayınları, 2024.
  26. Fromm, Erich. Sahip Olmak ya da Olmak. Çev. Aydın Arıtan. Ankara: Say Yayınları, 2023.
  27. Galston, Miriam. Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi. Princeton: Princeton University Press, 1990.
  28. Groff, Peter S. “Cultivating Weeds: The Place of Solitude in the Political Philosophies of Ibn Bājja and Nietzsche.” Philosophy East and West 70:3 (2020): 699–739.
  29. Gürbüz, Kibar. “Feuerbach’ta Antropolojik Teoloji ve Etkileri.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2025.
  30. Han, Byung-Chul. Ötekini Kovmak. Çev. Mustafa Özdemir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.
  31. Ḥanefī, Ḥasan. Muḳaddime fī ʿİlmi’l-İstiġrāb. Ḳahire: Dāru’l-Fenniyye, 1991.
  32. Hardimon, Michael O. Hegel’s Social Philosophy: The Project of Reconciliation, Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
  33. Holowchak, M. Andrew. “Liberal Individualism, Autonomy, and the Great Divide.” Philosophy in the Contemporary World 13:1 (Spring 2006): 21–35.
  34. İbn Bācce. Tedbîru’l-Mütevahhid- Bireysel Yönetim Okumaları, çev. Mevlüt Uyanık ve Aygün Akyol, Ankara: Elis Yayınları, 2017.
  35. İbn Bācce. Kitâbu’n-Nefs -Bireysel Özün Keşfi, çev. Mevlüt Uyanık, Aygün Akyol ve Bayram Tamtürk Ankara: Elis Yayınları, 2020.
  36. İbn Ḫaldūn. Mukaddime. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2009.
  37. Inati, Shams C. “Ibn Bajja, Abu Bakr Muhammad ibn Yahya ibn as-Say’igh (d. 1138)” Routledge Encylopedia of Philoosphy. Londra: Routledge, 1998. https://doi.org/10.4324/9780415249126-H023-1. (17.10.2025).
  38. Jaeggi, Rahel. Alienation. ed. Frederick Neuhouser, çev. Frederick Neuhouser ve Alan E. Smith. New York: Columbia University Press, 2014.
  39. Kafka, Franz. Dönüşüm. Çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Can Yayınları, 2019.
  40. Karakaya, Mehmet Murat. “Fârâbî’de Erdemli Toplumun Erdemsizleri / Nevâbit.” Felsefe Dünyası 68 (2018): 135-156.
  41. Kirman, Tuğba ve Hasan Atak. “Yabancılaşma: Kavramsal ve Kuramsal Bir Değerlendirme.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10:2 (2020): 279-295.
  42. Kristeva, Julia. Strangers to Ourselves. Çev. L. S. Roudiez. Hampstead: Harvester Wheatsheaf, 1991.
  43. Kodal, Esra. “Fârâbî’ye Göre Erdem ve Yetkinliğin Kazanılmasında Siyasetin İşlevi.” Beytulhikme: An International Journal of Philosophy 14:4 (2024): 1103–1124.
  44. Kon, Igor S. “The Concept of Alienation in Modern Sociology.” Social Research 34:3 (1967), 507–528.
  45. Küçük, Ömer, ve Orçun Girgin. “Sosyoloji, Bireycilik ve Modern Toplum: Liberal Bireycilik Öğretilerine Karşı Özgünlük Bireyciliği.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 62:2 (2022): 1416–1444.
  46. Leaman, Oliver. “Ibn Bâcce on Society and Philosophy.” Çev. Bayram Tamtürk, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15:15 (2019): 217-232.
  47. Lystad, Mary Hanemann. “Social Alienation: A Review of Current Literature.” The Sociological Quarterly 13:1 (1972): 90–113.
  48. Ma‘sūmī, M. Ṣaġīr Ḥasan. “Ibn Bājjah on the Human Intellect.” Islamic Studies 4:2 (1965): 121–136.
  49. Marx, Karl. “Economic and Philosophical Manuscripts of 1844,” Karl Marx, Friedrich Engels: Collected Works (Volume 3), içinde 229–347, London: Lawrence & Wishart, 1975 [1844].
  50. Messaoudi, Kaltoum, Souad Benguega ve Khaoula Nachi. “Emile Durkheim’s Anomia to Social Alienation – Analytical Study.” Psychology and Education 61:4 (2024): 27–40.
  51. More, Thomas. Utopia. çev. Sabahattin Eyüboğlu, Vedat Günyol, Mina Urgan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023.
  52. Okumuş, Ahmet. “İslam Siyaset Düşüncesinde Siyasal Nerede Aranmalı?.” İslam Siyaset Düşüncesi ed. Lütfi Sunar ve Özgür Kavak, içinde 361-384. Ankara: İlem Kitaplığı, 2018.
  53. Orwin, Alexander. Redefining the Muslim Community: Ethnicity, Religion, and Politics in the Thought of Alfarabi. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2017.
  54. Önkal, Ahmet. “Hicret.” DİA. https://islamansiklopedisi.org.tr/hicret. (20.10.2025)
  55. Özdemir, Mustafa. “Yabancılaşma ve İbn Haldun’un İlgili Tespitleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Bakış.” Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8:2 (2021): 539–558.
  56. Petrović, Gajo. “Marx’s Theory of Alienation.” Philosophy and Phenomenological Research 23:3 (1963): 419–426.
  57. Regnier, Daniel. “Thomas More’s Utopia and the Islamic Roots of Humanism.” Journal of Islamic Philosophy 9 (2013): 17–45.
  58. Ross, W. D. Aristoteles. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2011.
  59. Solignac, A. “La Philosophie morale d’Ibn Bâjja (Avempace) à travers le Tadbîr al-Mutawahhid (Le Régime du Solitaire).” Archives de Philosophie 33:4 (1970): 557-580.
  60. Talu, Nilüfer. “Modernlik Söylemi: Endişeli Bakışlarda Modern Birey.” METU Journal of the Faculty of Architecture 27:1 (2010): 141-171.
  61. Taviss, Irene. “Changes in the Form of Alienation: The 1900’s vs. the 1950’s.” American Sociological Review 34:1 (1969): 46-57.
  62. Tamtürk, Bayram. Meşşâî Gelenek ve İbn Bâcce’nin Nefs Anlayışı, Ankara: Araştırma Yayınları, 2020.
  63. Tronn Overend. “Alienation: A Conceptual Analysis.” Philosophy and Phenomenological Research 35:3 (1975), 301–322.
  64. Turan, Ramazan ve Sümeyra Turan. “Kendilik Bilinci Bağlamında İbn Bâcce’nin Tedbîru’l-Mütevahhid Kavramı ile F. H. Bradley’in Kendini Gerçekleştirme [Self-Realisation] Kavramları Üzerine Bir İnceleme.” Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 7 (2022): 175–194.
  65. Twining, James E. “Alienation as a Social Process.” The Sociological Quarterly 21:3 (1980): 417–428.
  66. Uglik, Jacek. “Ludwig Feuerbach’s Conception of the Religious Alienation of Man and Mikhail Bakunin’s Philosophy of Negation.” Studies in East European Thought 62:1 (2010): 23-38.
  67. Uyanık, Mevlüt. “İslam Felsefesinde Bireysel Ahlakî ve Sivil Bir Tutumun Toplumsal Barışa Katkısı: İbn Bâcce’nin Kitâbü Tedbîri’l-Mütevahhid Bağlamında Bir Okuma.” Toplum-Birey İkileminde Ortak Değerler ve Farklılıklar. Ed. Muhammet Aydoğdu ve diğerleri, içinde 1:81-103. Konya: Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Yayınları, 2020.
  68. Uyanık, Mevlüt. “İslam Felsefesinde ‘Bireysel Yönetim’ ve ‘Bireysel Ahlak’ Tasavvuru: İbn Bâcce’nin Kitâbu Tedbîri’l-Mütevahhid Bağlamında Bir Okuma.” İbn Bâcce, Tedbîru’l-Mütevahhid – Bireysel Yönetim Okumaları, çev. Mevlüt Uyanık ve Aygün Akyol, içinde 151–190. Ankara: Elis Yayınları, 2017.
  69. Walzer, Richard. Abū Naṣr al-Fārābī's Mabādiʼ ārāʼ ahl al-madīna al-fāḍila. Oxford: Clarendon Press, 1985.
  70. Weber, Joseph C. “Feuerbach, Barth, and Theological Methodology.” The Journal of Religion 46:1 (1966): 24–36.
  71. Wegner, Eldon L. “The Concept of Alienation: A Critique and Some Suggestions for a Context Specific Approach.” The Pacific Sociological Review 18:2 (1975), 171–193.
  72. Williams, Raymond. Marksizm ve Edebiyat. Çev. Esen Tarım. İstanbul: Adam Yayınları, 1990.
  73. Yıldırım, Ömer Ali. “Birey ve Toplum Gerilimi: Fârâbî’nin Farklı Olanın Dışlandığı İdeal Toplumundan İbn Bâcce’nin Farklı Olanı Birey Olarak Toplum İçerisinde Tutma Çabasına.” Dini Araştırmalar ve Küresel Barış, içinde 1:161–170. Konya: Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Yayınları, 2020.
  74. Yıldız, Mustafa. “Yalnızlığın Felsefesi: İbn Bâcce’de Filozofun Yabancılaşması Sorunu.” Felsefe Dünyası 55 (2012): 99–117.