Journals / Milli Folklor / 2026 / Cilt: 17 Sayı: 131

ALBANİYA TARİHİ VE ESKİ TÜRK GELENEKLERİ

Mehebbet Paşayeva(AZERBAYCAN DEVLET İKTİSAT ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-4856-6006
Pages
151–163
Publication Date
2021-09-20
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Ayrıca Albaniya Tarihi’nden elde edilen bilgilere dayanarak, mukayeseler yapılmakla eski Hun geleneklerinin Azerbaycan halk inançlarındakı izleri tespit edilmiştir.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Araz'ın kuzeyindeki Azerbaycan topraklarında MÖ IV.-VIII. yüzyıllar boyu mevcut olmuş Eski ve Orta Çağ kaynaklarında Albaniya, Aran, Rani, ilmî literatürde ise Kafkasya Albaniyası olarak geçen kadim Azerbaycan devleti dönemi ile ilgili Azerbaycan’ın tarihî coğrafyası, nüfusu, etno-kültürel çevresi hakkında bilgi sağlayan kaynaklar arasında "Albaniya Tarihi" eseri özel bir yere sahiptir.
📊
Key Findings & Data:Eser, Azerbaycan'ın Erken Orta Çağ döneminin tek yerel kaynağıdır ve bu açıdan Orta Çağ Azerbaycan etnik geleneklerini incelemek için değerli bir kaynaktır.
💡
Conclusion & Impact:Ayrıca Albaniya Tarihi’nden elde edilen bilgilere dayanarak, mukayeseler yapılmakla eski Hun geleneklerinin Azerbaycan halk inançlarındakı izleri tespit edilmiştir.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:gelenek · inanç · Türk kavimleri

Özet

Araz'ın kuzeyindeki Azerbaycan topraklarında MÖ IV.-VIII. yüzyıllar boyu mevcut olmuş Eski ve Orta Çağ kaynaklarında Albaniya, Aran, Rani, ilmî literatürde ise Kafkasya Albaniyası olarak geçen kadim Azerbaycan devleti dönemi ile ilgili Azerbaycan’ın tarihî coğrafyası, nüfusu, etno-kültürel çevresi hakkında bilgi sağlayan kaynaklar arasında "Albaniya Tarihi" eseri özel bir yere sahiptir. Eser, Azerbaycan'ın Erken Orta Çağ döneminin tek yerel kaynağıdır ve bu açıdan Orta Çağ Azerbaycan etnik geleneklerini incelemek için değerli bir kaynaktır. Makalede Albaniya Tarihi’nin Erken Orta Çağ Azerbaycan etnografyası, etno-kültürü ve dil özelliklerinin izleri araştırılmıştır. Türk kökenli kavimlerin en kadim yerleşim yerlerinden olan Azerbaycan’da Türk nüfusu, zaman-zaman yerli kavimlerle birlikte, özellikle de miladın ilk asırlardan itibaren bu topraklara akın eden Hun, Bulgar, Savir, Onogur, Barsil, Kıpçak, Hazar boyları ile daha da zenginleşmiştir. "Albaniya Tarihi", Albaniya'nın tarihî-coğrafi, sosyal, ekonomik, siyasî, dinî-ideolojik durumu hakkında bilgi sağlamakla birlikte; Hun, Barsil, Onogur, Hazar kavimlerinin Azerbaycan`a akınlarının yanı sıra onların inançları ve gelenekleriyle ilgili bilgiler de vermektedir. Kaynak, Erken Orta Çağ Azerbaycan'ında meydana gelen olayları ayrıntılı olarak açıklamanın yanı sıra, MS I. yüzyıldan itibaren buraya akın etmiş olan Hun, Barsil, Onogur, Hazar boyları ve onların dinî itikatları, gelenekleri hakkında kapsamlı bilgi vermektedir. Eserin muellifi VII. yüzyılda Kafkasya Albaniyası’nda yaşamış Musa Kalankatuklu’dur. Döneminde yaşanan bir çok olaya tanık olduğu için kitaptaki bilgilerin büyük kısmı müellifin kendi gözlemlerine dayanmaktadır. Bu bağlamda onun verdiği malumatlar Orta Çağ’ın başlarında Azerbaycan’ın etnik-kültürel muhiti, özellikle de bu dönemde Azerbaycan’a yayılan eski Türk boylarının geleneklerinin ve günümüze dek uzanan izlerinin tespitinde büyük önem taşımaktadır. Erken Orta Çağ’a dair mitolojik, etnografik, dinî, politik, tarihî bilgiler ihtiva eden eser; eski Türk boylarının Azerbaycan’daki yerleşim ve yayılma süreçleri, Türk kökenli toponimler, şahıs adları, Türklere ait savaş rütbe ve tabirleri hakkında önemli veriler sunmaktadır. Kaynakta miladî ilk asırlardan itibaren Azerbaycan’a akın etmiş Türk kavimlerinin bu topraklardaki yerleşim alanları, dinî itikatları, ayinleri bütün ayrıntısı ile tasvir edilmiştir. Bu açıdan eser, Eski Türk dili ve hayatıyla ilgili unsurların analizi ve aynı zamanda Azerbaycan halk inanç ve geleneklerinde korunan eski Türk izlerini ortaya çıkarmaya yardımcı olmaktadır. Bu eski Alban kaynağı Azerbaycan dâhil olmak üzere Kafkaslar’daki kadim Türk kavimlerinin tarihini araştırmak için birinci dereceli kaynak olarak değerlendirilmektedir. Çalışmada, Albaniya Tarihi’nde ismi geçen eski Türk kavim, yer ve şahıs adları, askerî rütbeler hakkındaki bilgiler ele alınmakla Orta Çağ'ın başlarında Azerbaycan'a yayılan Türk boyları, bu aşamada Azerbaycan'daki etno-kültürel ortam, Hun-Hazar-Azerbaycan etno-kültür ve dil bağlantıları, eski Hun geleneklerinin Azerbaycan mitolojisindeki yansımaları incelenmiştir. Ayrıca Albaniya Tarihi’nden elde edilen bilgilere dayanarak, mukayeseler yapılmakla eski Hun geleneklerinin Azerbaycan halk inançlarındakı izleri tespit edilmiştir.

🔖

Cite This Article

Paşayeva, M. (2021). ALBANİYA TARİHİ VE ESKİ TÜRK GELENEKLERİ. Milli Folklor, Cilt: 17 Sayı: 131, 151–163. https://ajindex.com/articles/1597034

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (33)

  1.  Aliyev, K.Q. K voprosu ob istocnikax i literature po istorii Drevney Kavkazskoy Albanii / Cbornik«Voprosı istorii Kavkazskoy Albanii» Baku: İzdatelstva Akademii Nauk Azerbaydjanskoy SSR, 1962.
  2.  Artamonov, M.İ. İstoriya Xazar, Pod redaksiey i s primeçaniyami Lev Nikolayeviç Qumileva. Leninqrad: İzdatelstva Qosudarstvennoqo Ermitaja, 1962.
  3. Bunyadov, Z.M. Azerbaycan VII-IX vv. İzbrannıe soçineniya v trex tomax. Rabotı po istorii i istoçnikovedeniyu Azerbaycana i Arabskoqo Xalifata. 1tom, Baku: Elm, 1989.
  4.  Bagırzade, C.“Tarıhı kendın ızı ile ve ya Kaqankat seherinin tarıhı-arkeolojı tedqıqı“. Tarih ve onun problemleri 9 (2011): 221-226.
  5.  Barxudaryans, Makar. Arsak.1895. Arxiv Akademii Nauk İnstituta İstorii Azerbaycanskoy SSR, inventar N1622, 2010.
  6.  Bejanov, M. Kratkie svedeniya o sele Vartaşen i eqo jitelyax. Sbornik Materialov dlya Opisaniya Mestnostey i Plemen Kavkaza, vıpusk.14. otdel 1, Tiflis:İzdanie Upravleniya Kavkazskoqo Uçebnoqo Okruqa, 1892.
  7.  Celilov Firudin. Azer halkı, Seçme yazılar. Bakı:Çaşıoğlu neşriyyatı,2006.
  8.  Dastani-Əhməd Hərami, Bakı: Gənclik neşriyyatı, 1978.
  9.  Djafarov, Y.R. Qunnı i Azerbaydjan. Baku: Azerneşr, 1993
  10.  Esedov, Ferda. Xezerler ve Azerbaycan, Bakı: Elm ve Tehsil neşriyyatı, 2018.
  11.  Gukasyan, Voroşil. Qafqaz Albaniyası (tarihi-filoloji etüdler.) Bakı: Öyrətmen neşriyyatı, 1993.
  12.  Gukasyan, Voroşil. “Udi ve Azerbaycan dillerinin qarşılıqlı elaqelerine dair“. Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasının Xeberleri dergisi. Edebiyyat, Dil, İncesenet seriyası 3(1966): 70-78.
  13.  Gukasyan, Voroşil. “Ob odnoy drevnetyurkskoy pismennosti“. Sovetskaya tyurkologiya, Akademiya Nauk SSSR, Akademiya Nauk Azerbaycanskoy SSR. 5 (1981):76-84
  14.  Karatay, Osman. “Suvarlar: Doğu Avrupa’nın Esrarengiz Kavmi“.Türk Dünyası Đncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, Cilt: X, Sayı 1, Sayfa: 99-116, İZMİR 2010
  15.  Kalafat, Y. Balkanlardan Uluğ türküstana Türk Xalq İnancları. Il,Ankara:Berikan yayınları, 2007.
  16.  Kalafat, Y. Doğu Anadoluda Eski Türk İnanclarının izleri. Berikan yayınları, Ankara.2005
  17.  Kitabi-Dede Qorqud, Esil ve sadeleşdirilmiş metnler. Bakı: Önder neşriyyat, 2004
  18.  Kalankatuklu, Moisey. AlbaniyaTarihi (çev. Ziya Bunyadov). Bakı:Avraasiya press, 2006
  19.  Klyaştornıy, S.Q. “Narod Asparuxa qunnı Kavkaza i drevnetyurkskiy Olimp“. /Drevneyşie qosudarstva Vostoçnoy Evropı. Moskva: Nauka, 2000
  20.  Klayştornıy, S.Q., Sultanov, T.İ. Qosudarstva i narodı Evraziyskix stepey.Drevnost i Srednevekovye. Sanktpeterburq: Orientalia, 2000.
  21.  Memmedova, Feride. Azerbaycanın (Albaniyanın) siyasi tarihi ve tarihi coğrafiyası. Bakı: Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı, 1993.
  22.  Mamedova, Farida. Kavkazskaya Albaniya i albanı. Baku: Sentr issledovaniy Kavkazskoy Albanii, 2005.
  23.  Mamedova, Farida “İstoriya alban” Moiseya Kalankatukskoqo kak istoçnik po obşestvennomu stroyu rannesrednevekovuyu Albanii. Baku: İzdatelsvo Elm,1977  Malov, S. E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti. Moskva-Leninqrad: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, 1951.
  24.  Paşayeva, Mehebbet. Azərbaycanın multikultural mühitində tolerantlığın modeli kimi udilərin dini-mədəni irsinin tarixi-etnoqrafik tədqiqi. Yekun hesabat 2019 http://www.sdf.gov.az/ development/uploads/ qrantlar_uzre_meqale_eif-ketpl-2015-1-25/hesabatlar/54_yekun_hesabat.pdf).
  25.  Piriyev, Vaqif. Azərbaycanın tarixi-siyasi çografiyası. Bakı: Müəllim nəşriyyatı, 2006
  26.  Piqulevskaya, N.V. Siriyskie istoçniki po istorii narodov SSSR. Moskva-Leninqrad: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, 1941
  27.  Radlov, B.B. Opıt slovarya turetskix nareçiy tom 3, Sanktpeterburq: tipoqrafiya İmperskoy Akadamii Nauk, 1905
  28.  Seyidov, M. Azerbaycan mifik tefekkürünün qaynaqları,Bakı:Yaziçı, 1983
  29.  Tanrıdaglı, Gülzade “Uygur Kültüründe Saç Örgülerı̇ ve Anlamları”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(2000):47-53. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/32727
  30.  Yampolskiy Z.İ. Drevnyaya Albaniya III—I vv. do n.e. Baku:İzdatelstvo Akademiya Nauk Azerbaydjanskoy SSR. 1962
  31.  Gukasyan, Voroşil. “Udi ve Azerbaycan dillerinin qarşılıqlı elaqelerine dair“. Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasının Xeberleri dergisi. Edebiyyat, Dil, İncesenet seriyası 3(1966): 70-78.
  32.  Gukasyan, Voroşil. “Ob odnoy drevnetyurkskoy pismennosti“. Sovetskaya tyurkologiya, Akademiya Nauk SSSR, Akademiya Nauk Azerbaycanskoy SSR. 5 (1981):76-84
  33.  Tanrıdaglı, Gülzade “Uygur Kültüründe Saç Örgülerı̇ ve Anlamları”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(2000):47-53. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/32727