Journals / Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi / 2025 / Cilt: 11 Sayı: 2

An Examination of Cases of Apostasy in the Late Ottoman Empire Based on Archival Documents (1880-1905)

Arşiv Belgeleri Ekseninde Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Yaşanan İrtidat Vakaları Üzerine Bir İnceleme (1880-1905)

Nevim Tüzün(ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ, ARDAHAN İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-7554-4788
Pages
520–551
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings reveal that, in the final years of the Ottoman Empire, men mostly apostatized to avoid military service, some individuals apostatized for marriage purposes regardless of gender, and there were instances of both individual and collective apostasy.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The Ottoman State, established as a principality and an Islamic state adhering to Islamic law from its inception, from the mid-19th century it was compelled to make certain compromises in some of its policies..
📊
Key Findings & Data:To such an extent that the Ottoman Empire, which was bound by Islamic law, was forced to largely abandon its policies toward apostates under Western pressure following the events of the 19th century, which were characterized as an apostasy crisis. .
💡
Conclusion & Impact:The findings reveal that, in the final years of the Ottoman Empire, men mostly apostatized to avoid military service, some individuals apostatized for marriage purposes regardless of gender, and there were instances of both individual and collective apostasy.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Yakın Çağ Osmanlı Tarihi · İslam Hukuku · Gayrimüslim

Abstract

The Ottoman State, established as a principality and an Islamic state adhering to Islamic law from its inception, from the mid-19th century it was compelled to make certain compromises in some of its policies.. This was because the Ottoman Empire had to confront the West in many areas in order to survive in its final years. One such area was undoubtedly its policies regarding apostasy, or renunciation of religion, within its own territory. In particular, the Ottoman Empire took various steps to ensure its continued existence in its final years, most notably the Tanzimat and Islahat Edicts. However, these developments also provided the West with an opportunity to interfere in the internal affairs of the Ottoman Empire. To such an extent that the Ottoman Empire, which was bound by Islamic law, was forced to largely abandon its policies toward apostates under Western pressure following the events of the 19th century, which were characterized as an apostasy crisis. . In this study, cases of apostasy in the final period of the Ottoman Empire are examined. The study analyzes cases of apostasy that occurred in the Ottoman Empire between 1880 and 1905. In this context, all archival documents related to the subject within the scope of the aforementioned years were examined and analyzed from every angle. The research examines the reasons why individuals apostatized during the aforementioned years, the policies implemented by Ottoman administrators toward these apostates, the reactions of Muslim citizens toward the apostates, and other related issues, all centered on archival documents. The findings reveal that, in the final years of the Ottoman Empire, men mostly apostatized to avoid military service, some individuals apostatized for marriage purposes regardless of gender, and there were instances of both individual and collective apostasy. In addition, some archival documents reveal that some cases of apostasy were forced or carried out under threat of death, and that some individuals changed their religion repeatedly. However, in rare cases, some individuals who apostatized from Islam did not simply leave the religion, but also insulted Islam and caused certain incidents to occur. On the other hand, it has been determined that the Ottoman Empire imposed penalties such as exile, removal from the region, and relocation on individuals who apostatized and became apostates. However, it should be noted that, with some exceptions, the Ottoman Empire took into account whether the person was male or female when applying these punishments. During this period, Ottoman rulers took immediate action upon hearing that an individual or group was about to apostatize and attempted to take various measures to prevent it. Similarly, Ottoman administrators sought to prevent apostasy by constructing mosques and other religious buildings in regions where apostasy was prevalent and by assigning religious scholars to these regions. We believe that this study, which examines cases of apostasy during the final period of the Ottoman Empire, will contribute to the field and assist researchers conducting work in this area.

Özet

Beylik olarak kurulduğu ilk dönemden itibaren İslam hukukuna bağlı ve bir İslam devleti olan Osmanlı Devleti, 19. Yüzyılın ortalarından itibaren bazı politikalarında birtakım tavizler vermek zorunda kalmıştır. Zira Osmanlı Devleti son dönemlerinde yaşamını sürdürebilmek için birçok alanda Batı ile karşı karşıya gelmiştir. Bu durumlardan birisi de hiç şüphesiz kendi coğrafyasında görülen irtidat diğer bir ifade ile dinden çıkış vakalarında uyguladığı politikalarda olmuştur. Özellikle başta Tanzimat ve Islahat Fermanı olmak üzere, Osmanlı Devleti son dönemde varlığını devam ettirebilmek için çeşitli adımlar atmıştır. Ancak bu gelişmeler Batı’nın Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışma fırsatını da beraberinde getirmiştir. Öyle ki İslam hukukuna bağlı olan Osmanlı Devleti, 19. Yüzyılda irtidat krizi olarak nitelendirilen olay sonrasında Batı baskısı ile zamanla mürtedlere uyguladığı politikadan büyük ölçüde vazgeçmek zorunda kalmıştır. Bu çalışmada da 1880-1905 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde yaşanan irtidat vakaları incelenmiştir. Çalışmada, 1880-1905 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde yaşanan irtidat vakaları incelenmiştir. Bu bağlamda söz konusu yıllar kapsamında konu ile ilişkili tüm arşiv belgeleri mercek altına alınmış ve her açıdan analiz edilmiştir. Araştırmada, arşiv belgeleri ekseninde mezkûr yıllarda irtidat eden kişilerin hangi amaçla irtidat ederek mürted oldukları, Osmanlı yöneticilerinin bu mürtedlere uyguladığı politikalar, Müslüman vatandaşların mürtedlere verdiği tepkiler vb. durumlar incelenmiştir. Elde edilen bulgular; Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde erkeklerin çoğunlukla askerlik hizmetinden kaçmak amacıyla irtidat ettiklerini, kadın-erkek fark etmeksizin bazı kişilerin evlilik maksatlı mürted olduklarını, bireysel irtidatların yanı sıra toplu olarak irtidat vakalarının yaşandığını göstermektedir. Bunların yanı sıra yine arşiv belgelerinden bazı irtidat vakalarının zorla veya öldürülme korkusu ile gerçekleştiği ve kimi zaman bazı kişilerin sürekli din değiştirdiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte nadiren de olsa irtidat ederek İslam dininden çıkan bazı kişilerin sadece dinden çıkarak kalmadığı; İslam dinine hakaret ettikleri ve birtakım olayların yaşanmasına da sebebiyet verdikleri görülmektedir. Öte yandan Osmanlı Devleti’nin irtidat ederek mürted olan kişilere; sürgün, bölgeden uzaklaştırma ve ikametlerinin değiştirilmesi gibi cezalar verildiği tespit edilmektedir. Ancak hemen belirtmek gerekir ki Osmanlı Devleti bazı istisnalar olmakla birlikte cezaları uygulamada kişinin kadın ve erkek olmasını göz önünde bulundurmuştur. Söz konusu dönemde Osmanlı yöneticileri bir kişinin ya da toplu halde irtidat edileceğini duyması ile hemen harekete geçmiş ve bunu önlemek için çeşitli önlemler almaya çalışmıştır. Yine Osmanlı yöneticileri irtidatları engellemek için irtidat vakalarının yoğun yaşandığı bölgelerde mescit, cami gibi yapılar inşa etmeye çalışmış ve bu bölgelerde din adamları görevlendirmiştir. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde yaşanan irtidat vakalarının incelendiği bu çalışmanın, alana katkı sağlayacağı ve bu alanda çalışma yapacak olan ilgili araştırmacılara yardımcı olacağı kanaatindeyiz.

🔖

Cite This Article

Tüzün, N. (2025). An Examination of Cases of Apostasy in the Late Ottoman Empire Based on Archival Documents (1880-1905). Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, Cilt: 11 Sayı: 2, 520–551. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2025.11.2.10

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (90)

  1. Akbulut, İlhan. “İslam Hukukunda Suçlar ve Cezalar”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 52 /1 (Şubat 2003), 167-181.
  2. Akman, Ekrem. “Tanzimat’tan Sonra İhtida, İrtidad Hareketleri ve Kadınların Öteki Evliliği: Midyat Örneği”, Artuklu Akademi 8/1 (2021), 51-75.
  3. Akşit, Cevat M. İslam Ceza Hukuku ve İnsani Esasları. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1976.
  4. Asar, Muhammet Ali- Aytekin Ali. İslami İlimler Perspektifinden Dinden Dönme İrtidat. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
  5. Aslan, Halide. “Tanzimat Döneminde Dini Değişim Halleri: İhtida- Gizli Din-Tanassur ve Osmanlı”. Toplum Bilimleri Dergisi 6/ 12 (Temmuz 2012), 55-82.
  6. Aslan, Halide. Tanzimat Döneminde İhtida. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
  7. Atasoy, Abdussamed. “İslam- Osmanlı Hukukunda Küçük Çocukların İrtidadı”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15 /1 (2024), 253-266.
  8. Aydın, Şükrü. “Kuran Açısından Dinden Dönme (İrtidat) ve Cezası”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/54 (2017), 959-968.
  9. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No, 388, Gömlek No. 29069.
  10. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No, 962, Gömlek No. 72104.
  11. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No. 1277, Gömlek No. 95767.
  12. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No. 361, Gömlek No. 27059.
  13. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No. 600, Gömlek No. 44933.
  14. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No. 636, Gömlek No. 47677.
  15. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No.762, Gömlek No. 57108.
  16. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No: 1537, Gömlek No. 115264.
  17. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No: 169, Gömlek No. 12601.
  18. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No: 528, Gömlek No. 39527.
  19. BOA, Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak Odası [BEO]. No: 627, Gömlek No. 47002.
  20. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1472, Gömlek No. 90.
  21. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No.219, Gömlek No. 15.
  22. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2034, Gömlek No. 85.
  23. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1346, Gömlek No. 79.
  24. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1379, Gömlek No.85.
  25. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1611, Gömlek No. 110.
  26. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1906, Gömlek No. 15.
  27. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1910, Gömlek No. 65.
  28. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2034, Gömlek No. 12.
  29. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2059, Gömlek No. 12.
  30. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2232, Gömlek No. 42.
  31. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2373, Gömlek No. 54.
  32. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 239, Gömlek No. 79.
  33. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 2401, Gömlek No. 10.
  34. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 334, Gömlek No. 10.
  35. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No.1342, Gömlek No.53.
  36. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No.1669, Gömlek No. 58.
  37. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No.1749, Gömlek No. 27.
  38. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No.1892, Gömlek No. 30.
  39. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Hukuk Müşavirliği, [DH.HMŞ], No.13.Gömlek No.47.
  40. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. No. 236, Gömlek No. 44.
  41. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. No. 217, Gömlek No.114.
  42. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. No. 159, Gömlek No.67.
  43. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi [DH.ŞFR]. No. 217, Gömlek No. 108.
  44. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat [DH.TMIK.M]. No. 62, Gömlek No. 88.
  45. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat [DH.TMIK.M]. No. 46, Gömlek No. 68.
  46. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat [DH.TMIK.M]. No. 35, Gömlek No. 28.
  47. BOA, Osmanlı Arşivi, Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat [DH.TMIK.M]. No. 36, Gömlek No. 42.
  48. BOA, Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Atina Sefareti [HR.SFR]. No. 3, Gömlek No. 5/70.
  49. BOA, Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Londra Sefareti [HR.SFR.03.]. No. 6, Gömlek No. 55.
  50. BOA, Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi Evrakı [ HR.MKT], No.3, Gömlek No. 65.
  51. BOA, Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Paris Sefareti [HR.SFR.04.]. No. 380, Gömlek No.14.
  52. BOA, Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti, Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdüriyeti [HR.UHM]. No. 396, Gömlek No.23.
  53. BOA, Osmanlı Arşivi, İrade-i Dahiliye, [İ.DH], No.92, Gömlek No. 4627.
  54. BOA, Osmanlı Arşivi, Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı[A.MKT]. No. 10 Gömlek No. 52.
  55. BOA, Osmanlı Arşivi, Sadaret Mühime Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 616, Gömlek No. 51.
  56. BOA, Osmanlı Arşivi, Sadaret Mühime Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 620, Gömlek No. 24.
  57. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız Esas Evrakı [Y.EE.]. No. 40, Gömlek No. 76.
  58. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız Esas Evrakı [Y.EE.]. No. 66, Gömlek No. 5.
  59. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız Mütenevvi Maruzat [Y.MTV.]. No. 20, Gömlek No. 102.
  60. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız Umumi [Y.PRK.UM.]. No. 50, Gömlek No. 52.
  61. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız, Arzuhal Jurnal [Y.PRK.AZJ]. No. 41, Gömlek No. 68.
  62. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız, Hususi Maruzat [Y.A. HUS]. No. 35, Gömlek No. 38.
  63. BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız, Hususi Maruzat [Y.A. HUS]. No. 374, Gömlek No. 69.
  64. Dalgın, Nihat. “İrtidat ve Cezası”. Kur’ân Mesajı İlmî Araştırmalar Dergisi (Ağustos-Eylül-Ekim 1998), 172-189.
  65. Dalgın, Nihat. “Temel Kaynaklar Çerçevesinde Dinden Dönme (İrtidat)”. Din ve Hayat Dergisi 21 (Şubat 2014). 102-107.
  66. Davison, Roderic H. Reform in the Ottoman Empire. Princeton: Princeton University Press, 1963.
  67. Demir, Hande Seher. “Klasik Dönem Osmanlı Devleti’nde Din- Devlet İlişkilerinin Laiklik, Sekülerizm Teokrasi ve Din Devleti Sistemleri Kapsamında İncelenmesi”. Ankara Barosu Dergisi 3 (2013), 269-288.
  68. Demirci, Esra. Hadislerde İrtidat Kavramı. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  69. Deringil, Selim. 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde İhtida ve İrtidad. İstanbul: İletişim Yayınları,2021.
  70. Dinç, Fasih. “İnanç, Siyaset ve Toplumsal Cinsiyet Ekseninde Osmanlı’da Gayrimüslim Kadınların İhtidası”, Mukaddime 16 /1 (2025), 51-82.
  71. Erdönmez, Celal. “Şer’iyye Sicillerine Göre Tanzimat Dönemi’nde Kıbrıs’ta Bir İrtidad ve Tanassur Vakası”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi X/1 (Haziran 2008), 99-123.
  72. Griffel, Frank. “Hoşgörü ve Dışlanma: Şâfi’i ve Gazâli’nin Mürted Konusundaki Görüşleri”, çev. Şükrü Selim Has, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 7 (Nisan 2006), 277-296.
  73. Heytemi, Abdulhak. İrtidat ve Mürtedin Hükmü. çev. Halil Müftüoğlu. İstanbul: Hak Yayınları, 2020.
  74. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî. el-Mûğnî. Kahire: Mektebetu’l Kahire,1968.
  75. İnce, İrfan. “Ridde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/ 91-93. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
  76. Karadağ, Esra. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında (1800-1850) Anadolu’da İhtida Hareketleri. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
  77. Kaynar, Mustafa. Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
  78. Köksal, İsmail. İslâm Hukuku (Hikmet-i Bâliğa). İstanbul: Işık Akademi Yayınları, 2009.
  79. Köse, Ali.“İhtida” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/554-558. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
  80. Kurân-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş- Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
  81. Macit, İsmet. Düşünce, İnanç ve İfade Özgürlüğü Kapsamında Mürtedin Yaşama Hakkı. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
  82. Meccâcî, Muhammed Sekhal. el-Müzehheb mine’l-fıkhû’l-Mâlikîyyi ve edilletihî. Dimeşk: Darul’l-Va’y Yayınları, 2010.
  83. Özçelik, Selahittin. “Osmanlı İç Hukukunda Zorunlu Bir Tehir (Mürted Maddesi)”. OTAM Dergisi 11 (2000), 347-438.
  84. Polat, Erdoğan. Osmanlı Mülkünde Mürted veya Mühtedi Olmak. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
  85. Rıza, M. Reşid. “Din Hürriyeti ve Mürtedin Öldürülmesi Meselesi”. Kelime Dergisi 15 (Eylül 1987), 30-38.
  86. Sâğirci, Esad Muhammed Sâid. Delilleriyle Hanefi Fıkhı. çev. Halil Aldemir vd. İstanbul: Polen Yayınları, 2009.
  87. Shaw, Stanford J- Shaw, Ezel Kural. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye. İstanbul: E Yayınları, 1982.
  88. Şahinalp, Hacer. “Din Hürriyeti Bağlamında Din Değiştirme Hürriyeti: İrtidat”. İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (Güz 2013), 101-125.
  89. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb el-Kāhirî. Muġni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. Dimeşk: Daru’l-Feyha Yayınları, 2006.
  90. Zuhaylî, Vehbe. Hanefi Fıkhı, El-fıkhu’l Hanefiyyü’l- Müyesser. çev. Yusuf Ciğer. İstanbul: Sağlam Yayınevi, 2020.