AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThe findings indicate that Saqafi played a decisive role in legitimizing kalām discourse within the Nishapur Sufi milieu.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
The relationship between the Ashʿarites and Taṣawwuf emerged from the 4th/10th century onward under multiple dynamics, with Shāfiʿism playing a central mediating role. Some Shafiʿi-affiliated Sufis active in the Khorasan region enabled and supported the formation of an interactive space between Taṣawwuf and kalām. From this perspective, Abu ʿAli al-Saqafi (d. 328/939), who was particularly Shafi'i and Sufi, stands out as a defining figure who made the relationship between Ash'arism and Taṣawwuf possible. Distinguished in Nishapur through his Sufi and juridical identity, Saqafi opposed his Shafiʿi legal teacher Ibn Khuzayma (d. 311/924) on kalāmī issues such as kalāmullāh, tawfīq–khidhlān, and īmān, thus emerging as a major representative of the kalām-oriented tendency within Shāfiʿism. This opposition led to differentiation and later divisions within the Shafiʿi milieu of the region, led by Ibn Khuzayma and associated with Ahmad b. Hanbal (d. 241/855), and also produced certain effects within Taṣawwuf. Sekafi’s combined expertise in fiqh and theology, together with his Sufi orientation, extended these developments into Sufi circles as well. In this respect, Sekafi’s influence within Taṣawwuf is particularly significant regarding the diffusion of kalām discourse in Sufi contexts. Indeed, this role represents the earliest links in the later formation of a combined Ashʿarī–Shafiʿi–Sufi identity. This study aims to demonstrate the mediating role of Shāfiʿism in the early Ashʿarī–Sufi relationship through the figure of Sekafi. Concentrating on the social and scholarly networks centered on Saqafi in 4th/10th-century Nishapur, the study is limited to examining the tension between anti-kalām positions within Shāfiʿism and pro-kalām tendencies, as well as their impact on Ashʿarī–Sufi relations. The research adopts a qualitative methodology within a historical-analytical framework. As a period preceding the institutionalization of Ashʿarism, the 4th/10th century offers an important context for examining the activities of Shafiʿi-affiliated Sufis in revealing the foundations of later Ashʿarī–Sufi connections. The findings indicate that Saqafi played a decisive role in legitimizing kalām discourse within the Nishapur Sufi milieu. First, Sekafi’s kalām-centered disagreement with his teacher Ibn Khuzayma resulted in the emergence of a distinct theological tendency within Shāfiʿism. Subsequently, this development facilitated contact with Ashʿarite theologians by promoting the spread of kalām discourse among Shafiʿi-affiliated Sufi circles in the region. Indeed, the increasing presence of theological discourse within Taṣawwuf contributed to a more moderate attitude toward Ashʿarism. In this regard, the Ashʿarī–Sufi relationship appears to have emerged not directly through Ashʿarī and Sufi figures, but through an earlier foundation mediated by Shāfiʿism. Consequently, the relationship between Ashʿarism and Taṣawwuf is best understood not as a linear process, but as a multifaceted and dynamic network shaped primarily through Shāfiʿism.
Özet
Eşʿarîlerin tasavvufla ilişkisi, 4./10. asırdan itibaren çeşitli dinamiklerin etkisiyle ortaya çıkmış olup bu süreçte Şafiîlik merkezi bir aracılık rolü üstlenmiştir. Horasan bölgesinde faaliyet gösteren Şafiîliğe mensup bazı sufi kimseler, tasavvuf ile kelam arasında etkileşimli bir zeminin oluşumuna imkân ve katkı sağlamışlardır. Bu açıdan bakıldığında özellikle Şafiî ve sufî olan Ebû Ali es-Sekafî (ö. 328/939), Eşarilik ve tasavvuf arasındaki ilişkiyi mümkün kılan belirleyici bir isim olarak ön plana çıkmaktadır. Nisabur’da, tasavvufî ve fıkhî kimliğiyle temayüz eden Sekafî, Şafiî fıkhında hocası olan İbn Huzeyme’ye (ö. 311./924) kelâmullâh, tevfik-hızlân ve iman gibi birtakım kelamî konularda muhalefet etmiş, Şafiîlik içerisinde kelamî dile yakınlaşan kanadın önemli bir temsilcisi haline gelmiştir. Bu durum, bölgede İbn Huzeyme öncülüğünde ve Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855) referanslı faaliyet gösteren Şafiîlik içerisinde farklılaşmaya ve devamında ayrılıklara yol açarken tasavvuf içerisinde de /birtakım yansımalar söz konusu olmuştur. Sekafî’nin fıkıh ve kelam sahasındaki yetkinliğiyle beraber sufî yönünün varlığı, söz konusu değişimin tasavvuf çevresinde de birtakım sonuçlar meydana getirmesine neden olmuştur. Bu bakımdan, Sekafî’nin tasavvuf sahasında mevcut olan nüfuzu ve konumu, tasavvuf içerisinde kelamî söylemin yaygınlaşmasındaki rolü bakımından ayrıca dikkat çekicidir. Nitekim bu rol, ileride oluşacak Eşʿarî, Şafiî ve sufi kimlik bileşiminin ilk halkalarına karşılık gelmektedir. Araştırma, Sekafî üzerinden erken dönem Eş’arîlik tasavvuf ilişkisinin ortaya çıkmasında Şafiîliğin aracılık işlevini ortaya koymayı amaçlamaktadır. 4./10. asır Nisabur’unda Sekafî merkezli sosyal-ilmî ağlar üzerinde yoğunlaşan çalışma, Şafiîlik içerisindeki kelam karşıtı tutum ile kelama yakın eğilimler arasındaki gerilimi ve bu durumun Eşarilik tasavvuf ilişkisine etkisini incelemekle sınırlandırılmıştır. Çalışmada yöntem olarak nitel araştırma benimsenmiş olup, tarihsel-analitik bir çerçeve esas alınmıştır. Eş’arîliğin henüz kurumsallaşmadığı bir evre sayılan 4./10. asırda, Şafiîliğe mensup bazı sufilerin bu bağlamdaki faaliyetlerinin incelenmesi, tasavvufun Eş’arîlikle ileride kurulacak bağların zeminini görünür kılmak bakımından önem taşımaktadır. Bulgular, Nisabur tasavvuf çevresinde kelamî söylemin meşruiyet kazanmasında Sekafî’nin belirleyici bir rol üstlendiği göstermektedir. Öncelikli olarak Sekafî’nin, hocası İbn Huzeyme ile arasındaki kelamî muhalefetin Şafiîlik içerisinde kelamî eğilime sahip damarın belirginleşmesini sağladığı görülmektedir. Devamında ise bu durumun bölgede faaliyet gösteren ve Şafiîliğe mensup olan sufi çevrelerde kelamî söylemin yaygınlaşmasını sağlayarak Eşʿarî kelamcılarla teması kolaylaştıran bir zemin oluşturduğu anlaşılmaktadır. Öyle ki, tasavvuf içerisinde kelamî söylemin artışı Eşariliğe yönelik daha ılımlı bir tutumun ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Bu doğrultuda, Eşʿarîlik tasavvuf ilişkisinin doğrudan Eşʿarî ve sufi şahsiyetler üzerinden değil, daha erken bir aşamada ve Şafiîlik aracılığıyla şekillenen bir zemin üzerinden ortaya çıktığı görülmektedir. Sonuç olarak, Eş’arîlik tasavvuf ilişkisinin tek boyutlu bir süreçten ziyade yoğunluklu olarak Şafiîlik aracılığıyla çok yönlü ve dinamik bir ilişki ağı üzerinden kurulduğu anlaşılmaktadır.