AI Summary & Key Takeaways
AI InsightWithin this framework, it has been concluded that Ḥammād b.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study aims to examine the historical portrait of Ḥammād b. Bulukkīn and the formation process of the Ḥammādids State (405-547/1015-1152), which took shape under his leadership and played a critical role in the political, cultural, and sectarian transformation of the Maghrib. Prepared in light of the lack of independent studies on the Ḥammādids in the existing literature, the article addresses -within a framework of historical continuity- the story of a member of a dynasty who transformed from a loyal governor into an independent ruler. The study determines that after the Fāṭimid State transferred its administrative center to Egypt, the authority vacuum that emerged in the Maghrib created the conditions for the Zīrī dynasty to expand its administrative and military powers and thus become a regional center of power. In this context, the reshaping of intra-dynastic power balances during the periods of Bulukkīn b. Zīrī and his son al-Manṣūr, combined with Ḥammād’s administrative activities centered in the city of Ashīr and his military initiatives in al-Maghrib al-Awsaṭ, enabled him to gain increasing influence within the Zīrī dynasty and to rise to a semi-autonomous position. The article evaluates Ḥammād’s military struggles with the Zanāta and Kutāma tribes, the centralizing administrative approach he adopted during this process, and his diplomatic maneuvering ability within the framework of the political culture and power relations of the period. The agreement concluded in 395/1004 with the Zīrī amīr Bādis, which granted Ḥammād extensive administrative, military, and financial authority, is considered the first stage in the legal formation of the Ḥammādids State. In contrast, Qalʿat Banī Ḥammād, constructed in 398/1007 as a strategic center, is regarded as the most concrete indicator of the de facto state-formation process. This center, which quickly acquired the character of a fortified fortress-city, emerged as the product of a planned state-building process supported by compulsory settlement policies, intensive construction activities, and efforts toward administrative institutionalization. The study also addresses, within a chronological framework, the political tension that gradually deepened between Ḥammād and the Zīrī amīr Bādis, as well as the stages through which this tension evolved into open conflict. Ḥammād’s ordering that the khuṭba be delivered in the name of the ʿAbbāsid Caliphate and his emphasis on a Sunnī identity are interpreted not merely as a sectarian preference but also as a conscious political rupture from the Fāṭimid-Zīrī legitimacy framework. Following the military conflicts of 405–406/1015–1016, the death of Bādis led to a reshaping of the balance of power in the region; the peace treaty concluded during the reign of his son Muʿizz resulted in the de facto recognition of Ḥammādid autonomy. After this process, it is observed that Ḥammād pursued a more moderate, conciliatory, and institutionalizing policy; consequently, Qalʿat Banī Ḥammād evolved from being merely a military base into an administrative, cultural, and economic capital, while relations with the Zīrīs attained a relative stability. In the research, a qualitative research method was adopted; classical sources of Islamic history such as al-Bakrī, Ibn al-Athīr, Ibn Khallikān, al-Nuwayrī, Ibn ʿIdhārī, Ibn al-Khaṭīb, Ibn Khaldūn, and Ibn Abū Dīnār were subjected to a comparative and critical reading. The findings obtained demonstrate that the establishment of the Ḥammādids State cannot be explained solely by an intra-dynastic struggle for power; rather, it was the product of a multidimensional transformation process in which political legitimacy, sectarian orientations, and regional balances of power in the Maghrib were redefined. Within this framework, it has been concluded that Ḥammād b. Bulukkīn emerged from the shadow of Zīrī authority to establish a new political center in al-Maghrib al-Awsaṭ, and that this development profoundly influenced the subsequent historical trajectory of the region.
Özet
Bu çalışma, Mağrib coğrafyasının siyasî, kültürel ve mezhebî dönüşümünde kritik bir rol oynayan Hammâd b. Bulukkîn’in tarihsel portresini ve onun liderliğinde şekillenen Hammâdîler Devleti’nin (405-547/1015-1152) teşekkül sürecini incelemeyi amaçlamaktadır. Literatürde Hammâdîler üzerine müstakil çalışmaların eksikliğinden hareketle hazırlanan makale; bir hanedan mensubunun sadık bir validen, bağımsız bir hükümdara dönüşüm hikâyesini tarihsel süreklilik içerisinde ele almaktadır. Çalışmada, Fâtımî Devleti’nin idarî merkezini Mısır’a taşımasının ardından Mağrib’de ortaya çıkan otorite boşluğunun, Zîrî hanedanının idarî ve askerî yetkilerini genişleterek bölgesel bir güç odağı hâline gelmesine zemin hazırladığı tespit edilmektedir. Bu bağlamda Bulukkîn b. Zîrî ve oğlu el-Mansûr dönemlerinde hanedan içi güç dengelerinin yeniden şekillenmesi, Hammâd’ın Eşîr şehri merkezli idarî faaliyetleri ve Mağrib-i Evsat’taki askerî girişimleriyle birleşerek onun Zîrî hanedanı içinde giderek artan bir nüfuz kazanmasına ve yarı özerk bir konuma yükselmesine imkân sağlamıştır. Makale, Hammâd’ın Zenâte ve Kütâme kabileleriyle yürüttüğü askerî mücadeleleri, bu süreçte benimsediği merkeziyetçi yönetim anlayışını ve diplomatik manevra kabiliyetini dönemin siyasî kültürü ve güç ilişkileri çerçevesinde değerlendirmektedir. 395/1004 yılında Zîrî emîri Bâdis ile yapılan ve Hammâd’a geniş idarî, askerî ve malî yetkiler tanıyan antlaşma, Hammâdîler Devleti’nin hukukî teşekkülünün ilk aşaması olarak ele alınmaktadır. Buna karşılık 398/1007 yılında stratejik bir merkez olarak inşa edilen Kalʿatü Benî Hammâd, fiilî devletleşme sürecinin en somut göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Kısa sürede müstahkem bir kale-şehir niteliği kazanan bu merkez, zorunlu iskân politikaları, yoğun imar faaliyetleri ve idarî kurumsallaşma çabalarıyla desteklenen planlı bir devlet inşa sürecinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Çalışma ayrıca Hammâd ile Zîrî emîri Bâdis arasında giderek derinleşen siyasî gerilimi ve bu gerilimin açık çatışmaya dönüşen safhalarını kronolojik bir bütünlük içinde ele almaktadır. Hammâd’ın Abbâsî hilâfeti adına hutbe okutması ve Sünnî kimliğini vurgulaması, yalnızca mezhebî bir tercih değil, aynı zamanda Fâtımî-Zîrî meşruiyet zemininden bilinçli bir siyasî kopuş olarak yorumlanmaktadır. 405-406/1015-1016 yıllarında yaşanan askerî çatışmaların ardından Bâdis’in ölümüyle birlikte bölgedeki güç dengeleri yeniden şekillenmiş; onun oğlu Muiz döneminde akdedilen barış antlaşması ise Hammâdî özerkliğinin fiilen tanınmasıyla neticelenmiştir. Bu süreçten sonra Hammâd’ın daha mutedil, uzlaşmacı ve kurumsallaştırıcı bir siyaset izlediği; bunun sonucunda Kalʿatü Benî Hammâd’ın yalnızca bir askerî üs olmaktan çıkarak idarî, kültürel ve ekonomik bir başkent hüviyeti kazandığı ve Zîrîler ile ilişkilerin görece bir istikrara kavuştuğu görülmektedir. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; el-Bekrî, İbnü’l-Esîr, İbn Hallikân, en-Nüveyrî, İbn İẕârî, İbnü’l-Hatîb, İbn Haldûn, İbn Ebû Dînâr gibi klasik İslâm tarihi kaynakları karşılaştırmalı ve eleştirel bir okumaya tâbi tutulmuştur. Elde edilen bulgular, Hammâdîler Devleti’nin kuruluşunun yalnızca hanedan içi bir iktidar mücadelesiyle açıklanamayacağını; aksine Mağrib’de siyasî meşruiyet, mezhebî yönelimler ve bölgesel güç dengelerinin yeniden tanımlandığı çok boyutlu bir dönüşüm sürecinin ürünü olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Hammâd b. Bulukkîn’in Zîrî otoritesinin gölgesinden çıkarak Mağrib-i Evsat’ta yeni bir siyasî merkez oluşturduğu ve bu gelişmenin bölgenin sonraki tarihsel seyrini derinden etkilediği sonucuna ulaşılmıştır.