SavedAdd your journal

Journals / Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi / 2026 / Cilt: 64 Sayı: 2

Human Translators and Artificial Intelligence in the Translation of Onomatopoeias and Interjections Based on the Problematic of the Arbitrariness/Motivation of the Sign

Göstergenin Nedensizliği/Nedenliliği Sorunsalından Hareketle Yansıma Seslerin ve Ünlemlerin Çevirisinde İnsan Çevirmenler ve Yapay Zekâ

Dilber Zeytinkaya(Marmara Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Mütercim ve Tercümanlık Bölümü, Fransızca Mütercim ve Tercümanlık Anabilim Dalı)0000-0001-5163-655X
Pages
485–516
Publication Date
2024-08-28
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The study concluded that human translators preferred the substitution strategy the most, used the borrowing strategy and perspective shifting strategies at the same rate, and preferred the word-for-word translation strategy the least.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Sounds that imitate and depict human voices, animal sounds, sounds of nature, and sounds emanating from objects can be defined as onomatopoeia.
📊
Key Findings & Data:As an interdisciplinary field of study for linguistics and translation studies, it is important to elucidate how onomatopoeias and interjections are written, how they are translated, and which translation strategies are used.
💡
Conclusion & Impact:The study concluded that human translators preferred the substitution strategy the most, used the borrowing strategy and perspective shifting strategies at the same rate, and preferred the word-for-word translation strategy the least.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:2000 Verileri
⚙️Variables:Yansıma Ses · Ünlem · Dil Bilimi

Abstract

Sounds that imitate and depict human voices, animal sounds, sounds of nature, and sounds emanating from objects can be defined as onomatopoeia. Interjections are words that convey emotions such as joy, pain, surprise, greeting, approval, disapproval, fear, and hesitation. As an interdisciplinary field of study for linguistics and translation studies, it is important to elucidate how onomatopoeias and interjections are written, how they are translated, and which translation strategies are used. Can an artificial intelligence tool translate onomatopoeias and interjections? In this study, the research object was the French comic strip Lucky Luke–Daisy Town. Published in 1989 by Milliyet Publishing House and in 2000 by Yapı Kredi Publishing House, the Turkish translations of Red Kit–Papatya Kasabası and the English translations of A Lucky Luke Adventure–Daisy Town published in 2016 by Cinebook Publishing House were analyzed. Translations by human translators and translation suggestions of the artificial intelligence tool ChatGPT3.5 were compared and interpreted within the scope of linguistics and translation studies. Because the emergence of onomatopoeias and interjections is associated with the emergence of language, assumptions about the emergence of language are included. Sound symbolism, in onomatopoeia is one of the main subject areas, was emphasized, and the relationship between sound and meaning was analyzed. The concept of language sign was clarified, and the arbitrariness/motivation of the sign was discussed. The study concluded that human translators preferred the substitution strategy the most, used the borrowing strategy and perspective shifting strategies at the same rate, and preferred the word-for-word translation strategy the least. The results revealed that artificial intelligence cannot provide perfect results in every field and under every condition. Thus, human translators cannot be replaced for a long time, particularly in the translation of works containing humor, metathesis, onomatopoeias, and interjections.

Özet

İnsan seslerini, hayvan seslerini, doğa seslerini, nesnelerden çıkan sesleri taklit ve tasvir eden sesler, yansıma sesler olarak tanımlanabilir. Ünlemler ise sevinç, acı, şaşkınlık, selamlama, onaylama, onaylamama, korku, tereddüt gibi duyguları ileten sözcüklerdir. Hem dil biliminin hem de çeviri biliminin çalışma alanı olarak disiplinlerarası bir konumda yer alan yansıma seslerin ve ünlemlerin nasıl yazıldıkları, nasıl çevrildikleri ve hangi çeviri stratejilerine başvurulduğu önem teşkil eder. Yapay zekâ aracı yansıma sesleri ve ünlemleri çevirebilir mi? Bu çalışmada Fransızca çizgi roman Lucky Luke - Daisy Town araştırma nesnesi olarak belirlenmiştir. 1989 yılında Milliyet Yayınları ve 2000 yılında Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlanan Türkçe Red Kit - Papatya Kasabası ile 2016 yılında Cinebook yayınevi tarafından yayımlanan İngilizce A Lu cky Luke Adventure - Daisy Town adlı çeviriler incelenmiştir. İnsan çevirmenlerin çevirileriyle, yapay zekâ aracı ChatGPT3.5’in çeviri önerileri karşılaştırılarak dil bilimi ve çeviri bilimi kapsamında yorumlanmıştır. Yansıma seslerin ve ünlemlerin ortaya çıkışı dilin doğuşuyla ilişkilendirildiği için dilin doğuşuna dair varsayımlara yer verilmiştir. Temel konu alanlarından biri yansıma sesler olan ses sembolizmi üzerinde durulmuş, ses-anlam ilişkisi irdelenmiştir. Dil göstergesi kavramına açıklık getirilmiş, göstergenin nedensizliği/nedenliliği tartışılmıştır. İnsan çevirmenlerin en çok ikame stratejisini tercih ettikleri saptanırken, ödünçleme stratejisi ile bakış açısı kaydırma stratejilerini aynı oranda kullandıkları, en az sıklıkla ise sözcüğü sözcüğüne çeviri stratejisini tercih ettikleri sonucuna varılmıştır. Yapay zekânın her alanda, her koşulda mükemmel sonuçlar veremeyeceği ortaya konmuştur. Özellikle mizah, göçüşme, yansıma ses ve ünlem içeren eserlerin çevirilerinde insan çevirmenlerin yerinin uzun bir süre doldurulamayacağı anlaşılmıştır.

🔖

Cite This Article

Zeytinkaya, D. (2024). Human Translators and Artificial Intelligence in the Translation of Onomatopoeias and Interjections Based on the Problematic of the Arbitrariness/Motivation of the Sign. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 64 Sayı: 2, 485–516. https://doi.org/10.26650/TUDED2024-1466278

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (64)

  1. Adalar Subaşı, D. (2016). Arapçada ses yansımalı sözcüklere genel bir bakış. The Journal of Academic Social Science Studies, 46(4), 69-83. google scholar
  2. Aksan, D. (2006). Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi (4. bs.). Ankara: Engin Yayınevi. google scholar
  3. Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil: ana çizgileriyle dilbilim (6. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
  4. Akteker, O. (2022). Doğal konuşucunun ses sembolizmine dair sezgisel bilgileri üzerine bir araştırma. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(2), 1007-1035. doi: https://doi.org/10.32321/ cutad.1181636 google scholar
  5. Akyıldız Ay, D. (2017). Ses sembolizmi ve ses-anlam uyumunun farklı bir sınıflandırma denemesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 57(57), 17-27. doi: 10.26561/iutded.369143 google scholar
  6. Akyıldız Ay, D. (2021). İki dilli sözlüklerde yansıma sözcüklerin tanımlanma sorunları. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(1), 70-88. doi: 10.32321/cutad.824317 google scholar
  7. Aydın, A. (2018). Anadolu ağızlarında ünlemler ve bir sınıflandırma denemesi. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (SKAD), 4(7), 101-162. doi: https://doi.org/10.25306/skad.417143 google scholar
  8. Başkan, Ö. (2006). Dilde yaratıcılık. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  9. Baydar, T. (2016). Ünlem üzerine. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (7), 127-151. google scholar
  10. Bayrav, S. (1998). Yapısal dilbilimi. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  11. Berk, Ö. (2005). Kuramlar ışığında açıklamalı çeviribilim terimcesi. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  12. Berman, A. (1984). L’epreuve de l’etranger. Paris: Gallimard. google scholar
  13. Berman, A. (1985). La traduction comme epreuve de l’etranger. Texte, (4), 67-81. google scholar
  14. Bevere, M. ve Goscinny, R. (1983). Lucky Luke - Daisy Town. Dargaud Editeur. google scholar
  15. Bevere, M. ve Goscinny, R. (1989). Red Kit - Papatya Kasabası. İstanbul: Milliyet Yayınları. google scholar
  16. Bevere, M. ve Goscinny, R. (2016). A Lucky Luke Adventure - Daisy Town (J. Saincantin, Çev.). Cinebook. google scholar
  17. Bevere, M. ve Goscinny, R. (2020). Red Kit - Papatya Kasabası (3. bs.). (E. Canberk, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar
  18. Brisset, A. (1990). Sociocritique de la traduction: theatre et alterite au Quebec (1968-1988). Montreal: Le Preambule. google scholar
  19. Carpintero, R. (2021). Çizgi Roman ve Anlatıbilim (Z. Yavuz ve F. Karaçay, Çev.). İstanbul: Hiperyayın. google scholar
  20. Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation: an essay in applied linguistics. London: Oxford University Press. google scholar
  21. Delisle, J. (1986). Dans les coulisses de l’adaptation theâtrale. Circuit, (12), 3-8. google scholar
  22. Demircan, Ö. (1996a). Türkçede yansımaların özüne doğru. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, (7), 175-191. google scholar
  23. Demircan, Ö. (1996b). Türkçenin sesdizimi. İstanbul: Der Yayınları. google scholar
  24. Demircan, Ö. (1997). Türkçede nedenli göstergeler: yansımalarda anlamlama. VIII. Uluslararası Türk Dilbilimi Konferansı Bildirileri, 7-9 Ağustos 1996, Ankara 1997: 191-206. google scholar
  25. Dövencioğlu, D. (2023). Ses sembolizmi ve nesne algısı ilişkisine dair bir inceleme. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10(4), 899-906. google scholar
  26. Eker, S. (2003). Çağdaş Türk dili. Ankara: Grafiker Yayınları. google scholar
  27. Eren, H. (2010). Onomatopee’lere ait notlar. Journal of Turkology, (10), 55-58. doi: https://doi.org/10.18345/ tm.00039 google scholar
  28. Ersöz, S. (2018). Türkçede göçüşme: tanım ve tasnif. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(4), 2189-2203. google scholar
  29. Guidere, M. (2008). Introduction a la traductologie. Penser la traduction: hier, aujourdh’ui, demain. Bruxelles: De Boeck. google scholar
  30. Guiraud, P. (1999). Anlambilim (B. Vardar, Çev.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  31. Halim, V. M., Nitsa, A., Ayuretno, A. ve Santoso, W. (2024). Onomatopoeia types and translation strategies: A case study on the webtoon “Lore Olympus”. SALEE: Study of Applied Linguistics and English Education, 5(1), 271-289. https://doi.org/10.35961/salee.v5i1.964 google scholar
  32. Hermans, T. (1988). On Translating Proper Names, with reference to De Witte and Max Havelaar. London/ Atlantic Highlands: The Athlone Press. google scholar
  33. İçel, D. (2017). Çeviri odaklı Fransızca sözcük bilgisi. Ankara: Delta Kültür Yayınevi. google scholar
  34. Karaağaç, G. (2022). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
  35. Kaynak, O. (1969). Türkçede bağlaçlar. Türk Dili, (19), 209, 697-705. google scholar
  36. Kerimoğlu, C. (2016). Dilin köken arayışları I: Dilin kökeniyle ilgili akademik tartışmalar. Dil Araştırmaları, (18), 47-84. google scholar
  37. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri (3. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar
  38. Kıran, A. ve Korkut, E. (2018). Fransızca sözcük bilgisi (3. bs.). Ankara: Seçkin Yayıncılık. google scholar
  39. Külebi, O. (1990). Türkçe ünlemlerin kullanımbilim (pragmatics) yönünden incelenmesi. Dilbilim Araştırmaları, 1(10), 10-34. google scholar
  40. Lederer, M. (1994). La traduction aujourd’hui. Paris: Hachette. google scholar
  41. Odacıoğlu, C. (2016). Çeviribilimde yerelleştirme paradigmasına doğru (Doktora tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp. google scholar
  42. Odacıoğlu C. ve Barut, E. (2018). Çeviri usul, strateji ve yöntemleri üzerine bir derleme. Tarih Okulu Dergisi, 11(34), 1363-1392. doi: 10.14225/Joh1184 google scholar
  43. Omuralieva, A. (2019). Yansımalı kelimeler üzerine bir bibliyografya denemesi. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 3(2), 257-267. doi: 10.30563/turklad.521448 google scholar
  44. Özbek, E. E. (2019). Tuva Türkçesinde yansıma sözler. Türkbilig, (38), 11-30. Erişim adresi: https:// dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/issue/54283/736346 google scholar
  45. Rzayev, M. (2021). Yansıma sözcükler ve dilin nedensizlik ilkesi. Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(2), 175-188. doi: 10.54970/turkuaz.1019374 google scholar
  46. Safitri, F. ve Setiadi, R. (2020). Sociocultural components in the translation of onomatopoeia from French into Indonesian. 4th International Conference on Language, Literature, Culture, and Education (ICOLLITE 2020) Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 509, 246-251. google scholar
  47. Sarı, İ. (2023). Dil ikonikliği, yansıma sözcükler ve Türkçenin sözvarlığı bağlamında dilde görsel ikoniklik. Türkbilig, (46), 31-42. google scholar
  48. Sasamoto, R. (2019). Onomatopoeia and relevance: communication of impressions via sound. Palgrave Macmillan. google scholar
  49. Saussure, F. (1998). Genel dilbilim dersleri (B. Vardar, Çev.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  50. Serin, A. (2005, 24 Nisan). Baba-oğul, işleri balon doldurmak. Erişim adresi: https://www.hurriyet.com. tr/kelebek/baba-ogul-isleri-balon-doldurmak-314116 google scholar
  51. Şahin, M. (2023). Yapay çeviri. İstanbul: Çeviribilim Yayınları. google scholar
  52. Tanış Polat, N. (2023). Yapay zekâ ve çeviri: mütercim-tercümanlık alanında yeni bir paradigma. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 11(2), 482-487. google scholar
  53. Tahir Gürçağlar, Ş. (2014). Çevirinin ABC’si (2. bs.). İstanbul: Say yayınları. google scholar
  54. Turan, D. (2021). Çocuk yazını çevirisinde ses yansımaları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 61(2), 1222-1245. google scholar
  55. Ünsal, G. (2011). Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde yansıma biçim ve sözcüklerin yeri. Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 223-243. google scholar
  56. Ünveren, D. (2019). Yabancı dil olarak Türkçenin öğretiminde onomatopiler (yansımalar). EKEV Akademi Dergisi, (79), 83-99. google scholar
  57. Vardar, B. (2001a). Dilbilimin temel kavram ve ilkeleri. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  58. Vardar, B. (2001b). Dilbilim yazıları. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  59. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü (2. bs.). İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  60. Venuti, L. (1992). Rethinking translation: discourse, subjectivity, ideology. London and New York: Routledge. Erişim adresi: https://archive.org/details/rethinking-translation-venuti google scholar
  61. Vinay, J. P. ve Darbelnet, J. (1958). Stylistique comparee du français et de l’anglais: methode de traduction. Paris: Didier. google scholar
  62. Yalçın, P. (2018). Çeviri stratejileri ve işlemleri açısından “Değirmenimden Mektuplar” adlı eserin incelenmesi. G. Taşkıran, E. Geçgin (Ed.), CUDES 2018: VII. International Congress on Current Debates in Social Sciences içinde (s. 129-138). google scholar
  63. Zulfugarova, N. ve Yüksel, C. A. (2019). Kiki ve Bouba etkisi olarak bilinen ses ve şekil sembolizmi teorisinin pazarlamada kullanımı. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (31), 327-338. google scholar
  64. Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. google scholar