AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThe findings indicate that workers’ housing operates as a hegemonic tool producing belonging, discipline, and dependence beyond its basic shelter function, and that hegemony becomes more visible or more subtle depending on the spatial boundaries of the factory.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Throughout history, housing has carried meanings beyond mere shelter, functioning as a space where social relations are formed and reproduced. During the Industrial Revolution, when work and daily life became intertwined, the meaning of housing also changed: it evolved into an extension of the factory, a space where everyday life and social relations were reorganized. The houses, social facilities, and communal areas developed around factories expanded the employer’s control over workers, deepening dependence not only economically but also spatially, psychologically, and socially. Thus, housing became a mechanism in which domination based on consent was materialized. This transformation can be better understood through Antonio Gramsci’s concept of hegemony, which emphasizes that domination is maintained not only through coercion but also through consent. His distinction between political and civil society makes it possible to analyze how mechanisms of control and consent are spatially organized. This study reinterprets the relationships between political society, civil society, and hegemonic apparatuses in Gramsci’s framework through the spatial organization of factory settlements. Within this context, the structures that institutionalize coercion and the spatial arrangements that generate consent intertwine in the social sphere of the factory. Workers’ housing functions as a hegemonic apparatus that reveals hierarchies, reinforces belonging, and deepens dependence. The study discusses these structural and spatial transformations through early Republican examples, where the first factory-based settlements were established in Turkey. It compares two pioneering industrial settlements founded under Sümerbank’s leadership — the Kayseri Sümerbank Textile Factory (1935) and the Karabük Iron and Steel Factory (1938) — which represent different spatial models of the same industrial ideology. The findings indicate that workers’ housing operates as a hegemonic tool producing belonging, discipline, and dependence beyond its basic shelter function, and that hegemony becomes more visible or more subtle depending on the spatial boundaries of the factory.
Özet
Konut, barınma işlevinin ötesinde, toplumsal ilişkilerin kurulduğu ve yeniden üretildiği bir alan olarak tarih boyunca farklı anlamlar taşır. Sanayi Devrimi’nin iş ve iş dışı yaşamı iç içe geçirdiği koşullarda, konutun anlamı da dönüşür, fabrikanın uzantısı haline gelerek gündelik yaşamın ve toplumsal ilişkilerin yeniden örgütlendiği bir mekâna evrilir. Fabrikaların çevresinde gelişen konutlar, sosyal tesisler ve ortak alanlar işverenin işçi üzerinde denetim ağını genişletir, iş ve işverene olan bağımlılık ekonomik olmanın yanı sıra mekânsal, psikolojik ve toplumsal boyutlarda da derinleşir. Böylece konut, rızaya dayalı tahakkümün somutlaştığı bir düzenek haline gelir. Bu dönüşüm, Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramı aracılığıyla daha açık biçimde kavranabilir. Gramsci, tahakkümün baskıdan ziyade rıza yoluyla kurulduğunu vurgular, onun politik toplum–sivil toplum ayrımı, yönetimsel ve toplumsal iktidar ilişkilerinin mekânsal boyutlarını çözümlemeye imkân verir. Çalışma, Gramsci’nin hegemonya kavramsallaştırmasındaki politik toplum, sivil toplum ve hegemonik aygıtlar arasındaki ilişkileri, fabrika yerleşiminin mekânsal örgütlenişi üzerinden yeniden yorumlar. Bu çerçevede, zoru kurumsallaştıran yapılar ile rızayı üreten mekânsal düzenlemeler, fabrikanın toplumsal alanında iç içe geçer. İşçi konutu, bu ilişkiler içinde hiyerarşileri görünür kılan, aidiyeti pekiştiren ve bağımlılığı derinleştiren bir hegemonya aygıtı olarak işler. Konutun bu bağlamda geçirdiği yapısal ve anlamsal dönüşümler, üretim mekânına bağlı ilk yerleşke örneklerinin görüldüğü Erken Cumhuriyet dönemi üzerinden tartışılmıştır. Çalışma, Sümerbank öncülüğünde erken Cumhuriyet sanayileşme politikaları çerçevesinde kurulan iki öncü sanayi yerleşkesini —Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası (1935) ve Karabük Demir Çelik Fabrikası (1938) — karşılaştırmalı biçimde ele alır. Kayseri örneği, fabrika sınırları içinde örgütlenen yerleşim modeliyle üretim ve barınmanın aynı sistemde bütünleştiği yapıyı temsil ederken; Karabük, fabrika dışına taşan ve kentsel dokuya eklemlenen yerleşim modeliyle bu yapının farklı örgütlenme biçimini ortaya koyar. Bulgular, işçi konutunun barınmanın ötesinde aidiyet, disiplin ve bağımlılık üreten bir hegemonya aygıtı olduğunu, hegemonyanın ise fabrikanın mekânsal sınırına göre farklı biçimlerde görünür hale geldiğini göstermektedir.