SavedAdd your journal

Journals / ADYUTAYAM Dergisi / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 1

CURRENT STATUS OF GRAIN LEGUME CULTIVATION IN THE EASTERN ANATOLIA REGION OF TÜRKİYE: STATISTICAL TRENDS AND A LITERATURE-BASED ASSESSMENT

DOĞU ANADOLU BÖLGESİ’NDE YEMEKLİK TANE BAKLAGİL TARIMININ GÜNCEL DURUMU: İSTATİSTİKSEL TRENDLER VE LİTERATÜR TABANLI DEĞERLENDİRME

Fatih Erdin(YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ, GEVAŞ MESLEK YÜKSEKOKULU, BİTKİSEL VE HAYVANSAL ÜRETİM BÖLÜMÜ)0000-0002-1338-5582
Pages
44–66
Publication Date
2026-07-01
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Furthermore, this study proposes a conceptual “Organic Grain Legume Production Basin” model aimed at utilizing extensive fallow lands more effectively, thereby contributing both to the regional economy and to meeting the demand for protein-rich feed in livestock production.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This review evaluates the production status, ecological adaptation, cultivation constraints, development strategies, and scientific studies related to grain legumes (chickpea, common bean, lentil, pea, faba bean, and cowpea) in the Eastern Anatolia Region of Türkiye during the period 2020–2024.
📊
Key Findings & Data:Among the provinces of the region, Bitlis plays a leading role in common bean production, whereas Erzurum, Muş, and Van demonstrate considerable potential for chickpea cultivation owing to their favorable adaptation to cool climatic conditions and high yield capacity.
💡
Conclusion & Impact:Furthermore, this study proposes a conceptual “Organic Grain Legume Production Basin” model aimed at utilizing extensive fallow lands more effectively, thereby contributing both to the regional economy and to meeting the demand for protein-rich feed in livestock production.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:2020–2024 Verileri
⚙️Variables:Yemeklik Tane Baklagiller · Doğu Anadolu Bölgesi · Baklagil Üretimi

Abstract

This review evaluates the production status, ecological adaptation, cultivation constraints, development strategies, and scientific studies related to grain legumes (chickpea, common bean, lentil, pea, faba bean, and cowpea) in the Eastern Anatolia Region of Türkiye during the period 2020–2024. Relevant publications indexed in Web of Science, Scopus, Google Scholar, and TR Dizin databases were examined. Among the provinces of the region, Bitlis plays a leading role in common bean production, whereas Erzurum, Muş, and Van demonstrate considerable potential for chickpea cultivation owing to their favorable adaptation to cool climatic conditions and high yield capacity. Anthracnose disease and seed beetles are among the major biotic constraints limiting production, while snow mold and extremely low temperatures represent the most important abiotic stress factors, particularly for winter sowing. Trend analyses of regional production data indicate that fluctuations in yield are closely associated with the continued use of traditional farming practices. The widespread adoption of cultivars suitable for mechanized harvesting, increased use of certified seed, and integration of the region’s low-input production systems into organic farming models are considered strategic priorities for the sustainable development of grain legume cultivation. Furthermore, this study proposes a conceptual “Organic Grain Legume Production Basin” model aimed at utilizing extensive fallow lands more effectively, thereby contributing both to the regional economy and to meeting the demand for protein-rich feed in livestock production.

Özet

Türkiye’nin önemli tarım havzalarından biri olan Doğu Anadolu Bölgesi’nde yemeklik tane baklagillerin (nohut, fasulye, mercimek, bezelye, bakla ve börülce) 2020-2024 yıllarına ait üretim durumunu, bölge ekolojisine adaptasyonu, yetiştiricilik sorunları, geliştirme stratejilerini ve konuda yürütülen bilimsel çalışmaları ortaya koymak için Web of Science, Scopus, Google Scholar ve TR Dizin veri tabanlarında yer alan ilgili çalışmalar değerlendirilmiştir. Bölge illeri arasında Bitlis, kuru fasulye üretiminde lokomotif bir rol üstlenirken; Erzurum, Muş ve Van illeri nohudun serin iklim adaptasyonu ve verim potansiyeli açısından yüksek kapasite sergilemektedir. Bölgede üretimi sınırlayan temel biyotik stres etmenlerinin başında antraknoz hastalığı ve baklagil tohum böcekleri gelirken; abiyotik stres faktörleri arasında kışlık ekimleri riskli kılan kar küfü ve aşırı düşük sıcaklıklar öne çıkmaktadır. Çalışmada, bölge verileri üzerinde yapılan trend analizleri, geleneksel tarım yöntemlerinin verim dalgalanmalarındaki payını doğrulamaktadır. Bölgede baklagil tarımının geliştirilmesi için makineli hasada uygun çeşitlerin yaygınlaştırılması, sertifikalı tohum kullanımının artırılması ve düşük kimyasal girdi avantajının organik tarım modellerine entegre edilmesi stratejik bir zorunluluktur. Bu çalışma, geniş nadas alanlarının baklagillerle değerlendirilmesine yönelik kavramsal bir "Organik Baklagil Üretim Havzası" modeli önererek hem bölge ekonomisine hem de hayvansal üretim için proteinli yem ihtiyacının karşılanmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

🔖

Cite This Article

Erdin, F. (2026). CURRENT STATUS OF GRAIN LEGUME CULTIVATION IN THE EASTERN ANATOLIA REGION OF TÜRKİYE: STATISTICAL TRENDS AND A LITERATURE-BASED ASSESSMENT. ADYUTAYAM Dergisi, Cilt: 14 Sayı: 1, 44–66. https://ajindex.com/articles/1441022

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (81)

  1. Adak, M. S., Güler, M. & Kayan, N. (2010). Yemeklik tane baklagiller üretiminde değişimler ve yeni arayışlar. Ziraat Mühendisliği VII. Teknik Kongresi Bildirileri. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
  2. Adak, M. S., Kayan, N., & Benlioğlu, B. (2015). Yemeklik tane baklagiller üretiminde değişimler ve yeni arayışlar. Ziraat Mühendisliği VIII. Teknik Kongresi Bildirileri (ss. 387-400). TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
  3. Akan, K., Ölmez, F., Tatar, M., Çelik, K. & Evlice, E. (2022). Yemeklik tane baklagillerde hastalıklar. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 309-341). İksad Yayınevi.
  4. Aydoğan, M., Demiryürek, K., & Abacı, N. İ. (2015). Türkiye’de kuru fasulye üretiminin mevcut durumu ve gelecek dönemler üretiminin tahmin edilmesi. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 3(12), 962-968.
  5. Babagil, G. E. (2010). Muş ekolojik koşullarında bazı nohut çeşitlerinin verim ve verim öğeleri üzerine bir araştırma. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 7(3).
  6. Babagil, G. E. (2011). Erzurum ekolojik koşullarında bazı nohut (Cicer arietinum L.) çeşitlerinde verim ve verim özelliklerinin incelenmesi. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 26(2), 122-127.
  7. Baran, İ., Erdin, F. & Kulaz, H. (2025). Börülcede (Vigna unguiculata L.) ekim zamanının ve çeşitlerinin bitki gelişimi üzerindeki rolü. Abant 5th International Conference on Current Scientific Researches Proceedings (ss. 449-457). Academy Global Publishing House.
  8. Beebe, S. E., Rao, I. M., Blair, M. W. & Acosta-Gallegos, J. A. (2013). Phenotyping common beans for adaptation to drought. Frontiers in physiology, 4, 35.
  9. Bolat, M., Ünüvar, F. İ. & Dellal, İ. (2017). Türkiye’de yemeklik baklagillerin gelecek eğilimlerinin belirlenmesi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 3(2), 7-18.
  10. Boukar, O., Fatokun, C. A., Roberts, P. A., Abberton, M., Huynh, B. L., Close, T. J., Muñoz-Amatriaín, M., Close, T. J., Lonardi, S., & Ehlers, J. D. (2015). Cowpea. In A. M. De Ron (Ed.), Grain legumes (pp. 219–250). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2797-5_7
  11. Burhan, H. A., & Yılmaz, N. T. (2023). Nohut ve mercimek üretim miktarı tahmini için meteorolojik faktörler odaklı makine öğrenmesi yaklaşımı: Türkiye örneği. ADÜ Ziraat Dergisi, 20(1), 13-23. https://doi.org/10.25308/aduziraat.1140357.
  12. Ceyhan, E., Karaköy, T., Elkoca, E., Pekşen, E., Sözen, Ö., & Takil, E. (2025). Yemeklik baklagil üretiminde mevcut durum ve sürdürülebilirlik. Türkiye Ziraat Mühendisliği X. Teknik Kongresi Bildiriler Kitabı-1 (ss. 403-429). TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
  13. Çiftçi, C. Y. (2004). Dünyada ve Türkiye’de yemeklik tane baklagiller tarımı. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Teknik Yayınları Dizisi, No: 5.
  14. Çiftçi, C. Y., Önder, M., Ercan, C., Kaya, M., Karaköy, T., Akdoğan, G., Benlioğlu, B. & Özaktan, H. (2020). Yemeklik baklagiller üretiminde mevcut durum ve gelecek. Türkiye Ziraat Mühendisliği IX. Teknik Kongresi Bildirileri (ss. 395-417). TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
  15. Çilesiz, Y., Sarıkaya, M. F. & Kaplan Evlice, A. (2022). Börülce (Vigna unguiculata L.) Islahı. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 261-272). İksad Yayınevi.
  16. Çulha, G. & Bozoğlu, H. (2016). Farklı kültürel uygulamalarla yetiştirilen Amazon ve Sırma börülce çeşitlerinin verim ve verim özellikleri. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 25(Özel Sayı-1), 177–177.
  17. Doran, İ., Koca, Y. K. & Kılıç, T. (2009). Olası iklim değişiminin Diyarbakır tarımına etkileri. V. Ulusal Coğrafya Sempozyumu, Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi, Ankara, 369-377.
  18. Düzgün, M., Düz, M. Z., Koç, M., & Erdemci, İ. (2022). Türkiye'nin Güneydoğusunda yetişen bazı kırmızı mercimek ve nohut çeşitlerinin mineral bileşimi. KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 25(3), 574-580. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.941843.
  19. Erdin, F., & Kulaz, H. (2014). Van-Gevaş ekolojik koşullarında bazı nohut (Cicer arietinum L.) çeşitlerinin ikinci ürün olarak yetiştirilmesi. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, Özel Sayı: 1, 910-914.
  20. Erdin, F., & Kulaz, H. (2025a). The Effect of Inorganic and Microbial Fertilizer Applications on the Grain Yield and Some Agronomic Characters of the bean (Phaseolus vulgaris L.). Legume Research: An International Journal, 48(4).
  21. Erdin, F., & Kulaz, H. (2025b). Fasulyede (Phaseolus vulgaris L.) tane içeriğine mikrobiyal ve inorganik gübre uygulamalarının etkisi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 30(3), 1128-1141. https://doi.org/10.53433/yyufbed.1752762.
  22. Erdin, F., Baran, İ., & Kulaz, H. (2025a). Bezelyenin (Pisum sativum L.) morfolojik özellikleri üzerine çeşitli gübre uygulamalarının etkisi. Abant 4th International Conference on Current Scientific Researches Proceedings (ss. 299-307). Academy Global Publishing House.
  23. Erdin, F., Baran, İ., & Kulaz, H. (2025b). Farklı organik gübre uygulamalarının iki fasulye (Phaseolus vulgaris L.) çeşidinde verim unsurlarına etkisi. Abant 5th International Conference on Current Scientific Researches Proceedings (ss. 458-466). Academy Global Publishing House.
  24. Erdin, F., Kulaz, H., & Oral, E. (2025c). Yemeklik tane baklagillerin Covid-19 pandemi sonrası Türkiye’deki durumu. Abant 4th International Conference on Current Scientific Researches Proceedings (ss. 290-298). Academy Global Publishing House.
  25. Evlice, E., Erdoğan, P. & Tatar, M. (2022). Yemeklik tane baklagillerde zararlılar ve nematodlar. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 273-309). İksad Yayınevi.
  26. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2016). Pulses: Nutritious seeds for a sustainable future. FAO. https://doi.org/10.4060/i5528e
  27. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2019). Pulses: Nutritious seeds for a sustainable future. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://doi.org/10.4060/I7108EN
  28. Ganesan, K., & Xu, B. (2017). Polyphenol-rich dry common beans (Phaseolus vulgaris L.) and their health benefits. International journal of molecular sciences, 18(11), 2331.
  29. Gülümser, A. (2016). Dünyada ve Türkiye’de yemeklik dane baklagillerin durumu. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 25 (Özel sayı-1), 292-298.
  30. Gündoğdu, Y. (2006). Farklı ekim zamanı uygulamalarının bezelye (Pisum sativum ssp. aevense L.)’de verim ve verim öğelerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
  31. Jones, J. T., Haegeman, A., Danchin, E. G., Gaur, H. S., Helder, J., Jones, M. G.,. & Perry, R. N. (2013). Top 10 plant‐parasitic nematodes in molecular plant pathology. Molecular plant pathology, 14(9), 946-961.
  32. Kaçar, O., Göksu, E. & Azkan, N. (2005). Determination of the effects of inoculation with different rhizobia on the yield and yield components in some chickpea (Cicer arietinum L.) varieties and lines in Bursa Conditions. Journal of Ege University Faculty of Agriculture, 42 (3): 21-32 p.
  33. Kan, A., Aktaş, Ö., & Özaktan, H. (2010). Baklanın (Vicia faba L.) dünya ve Türkiye ekonomisindeki yeri ve önemi (Derleme). Bitkisel Araştırma Dergisi, 2, 35-40.
  34. Kaplan Evlice, A. & Çilesiz, Y. (2022). Börülce (Vigna unguiculata L.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 233-259). İksad Yayınevi.
  35. Kara, E. & Baktemur, G. (2022). Bakla (Vicia faba L.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 195-217). İksad Yayınevi.
  36. Karaköy, T. & Çilesiz, Y. (2022a). Fasulye (Phaseolus vulgaris L.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 3-28). İksad Yayınevi.
  37. Karaköy, T. & Çilesiz, Y. (2022b). Fasulye (Phaseolus vulgaris L.) ıslahı. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 29-54). İksad Yayınevi.
  38. Karaman, M., Erdemci, İ., & Kaya, S. (2024). Muş ekolojik koşullarında bazı tescilli nohut (Cicer arietinum L.) çeşitlerinin verim, kalite ve agronomik özellikler bakımından değerlendirilmesi. ANADOLU Journal of Aegean Agricultural Research Institute, 34(1), 1-12. https://doi.org/10.18615/anadolu.1440371.
  39. Kasap, İ. (2004). Effect of apple cultivar and of temperature on the biology and life table parameters of the twospotted spider mite Tetranychus urticae. Phytoparasitica, 32(1), 73-82.
  40. Kergoat, G. J., Silvain, J. F., Delobel, A., Tuda, M., & Anton, K. W. (2007). Defining the limits of taxonomic conservatism in host–plant use for phytophagous insects: Molecular systematics and evolution of host–plant associations in the seed-beetle genus Bruchus Linnaeus (Coleoptera: Chrysomelidae: Bruchinae). Molecular Phylogenetics and Evolution, 43(1), 251-269.
  41. Kulaz, H., Çirka, M., Erdin, F., & Baran, İ. (2022). Ekim zamanı ve sıra arası uygulamalarının nohut çeşitlerinde verim ve verim özellikleri üzerine etkileri. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 12(4), 2520-2531.
  42. Kumar, J., Mir, R. R., Shafi, S., Sen Gupta, D., Djalovic, I., Miladinovic, J.,. & Kumar, R. (2021). Genomics associated interventions for heat stress tolerance in cool season adapted grain legumes. International Journal of Molecular Sciences, 23(1), 399.
  43. Maalouf, F., Hu, J., O'Sullivan, D. M., Zong, X., Hamwieh, A., Kumar, S., & Baum, M. (2019). Breeding and genomics status in faba bean (Vicia faba). Plant Breeding, 138(4), 465-473.
  44. Mustafa, Z., Erdoğan, P. & Sarıkaya, M.F. (2022). Bezelye (Pisum sativum L.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 111-126). İksad Yayınevi.
  45. Nadeem, M.A., Yüce, İ. & Ali, A. (2022). Mercimek (Lens culinaris Medik.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 149-169). İksad Yayınevi.
  46. Nene, Y. L., Reddy, M. V., Haware, M. P., Ghanekar, A. M., Amin, K. S., Pande, S. K., & Sharma, M. (2012). Field diagnosis of chickpea diseases and their control (Information Bulletin No. 28, Rev. ed.). International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics (ICRISAT).
  47. Özdemir, S. (2006). Yemeklik tane baklagiller. Hasad yayıncılık. Türkiye.
  48. Özkaya, E. (2013). Yemeklik tane baklagiller’in Türkiye ekonomisindeki önemi. Ziraat Mühendisliği, (360), 22-31.
  49. Pavek, P. L. S., & McGee, R. (2016). Plant guide for lentil (Lens culinaris Medik.). Pullman, WA: USDA-Natural Resources Conservation Service, Pullman Plant Materials Center.
  50. Pekşen, A., Pekşen, E. & Artık, C. (2006). Bazı bakla (Vicia faba L.) populasyonlarının bitkisel özellikleri ve taze bakla verimlerinin belirlenmesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi (Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi), 21(2), 225- 230.
  51. Rainey, K. M., & Griffiths, P. D. (2005). Differential response of common bean genotypes to high temperature. Journal of the American Society for Horticultural Science, 130(1), 18-23.
  52. Rao, I., Beebe, S., Polania, J., Ricaurte, J., Cajiao, C., Garcia, R. & Rivera, M. (2013). Can tepary bean be a model for improvement of drought resistance in common bean? African Crop Science Journal. 85: 203–211
  53. Roubinet, E. (2016). Management of the broad bean weevil (Bruchus rufimanus Boh.) in faba bean (Vicia faba L.). Swedish University of Agricultural Sciences, Department of Ecology. https://pub.epsilon.slu.se/13631/1/roubinet_e_160704.pdf
  54. Sarımurat, M. Ş., Kulaz, H., & Erdin, F. (2022). Van ekolojik koşullarında yetiştirilebilen bazı nohut (Cicer arietinum L.) çeşitlerinde verim ve kalite özelliklerinin belirlenmesi. MAS Journal of Applied Sciences, 7(1), 128-138.
  55. Sarıoğlu, G., & Velioğlu, Y. S. (2018). Baklagillerin bileşimi. Akademik Gıda, 16(4), 483-496.
  56. Sert, H. (2011). Hatay ili ekolojik şartlarında börülce (Vigna sinensis (L.) savi) çeşitlerinin tane verimi ve bazı tarımsal özellikleri üzerine farklı bitki sıklıklarının etkileri. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi.
  57. Sidari, M., Santonoceto, C., Anastasi, U., Preiti, G., & Muscolo, A. (2008). Variations in four genotypes of lentil under NaCl-salinity stress. Am. J. Agric. Biol. Sci, 3(1), 410-416.
  58. Sikora, R. A., Claudius-Cole, B., & Sikora, E. J. (2018). Nematode parasites of food legumes. In R. A. Sikora, D. Coyne, J. Hallmann, & P. Timper (Eds.), Plant parasitic nematodes in subtropical and tropical agriculture (3rd ed., pp. 290–345). CABI. https://doi.org/10.1079/9781786391247.0290
  59. Singh, D. P. & Ahlawat, I. P. S. (2005). Greengram (Vigna radiata) and blackgram (V. mungo) improvement in India: past, present and future prospects. Indian Journal of Agricultural Sciences 75 (5): 243-250
  60. Sözen, Ö. & Uçar, S. (2022). Nohut (Cicer arietinum L.) yetiştiriciliği. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 55-73). İksad Yayınevi.
  61. Stoddard, F. L., Balko, C., Erskine, W., Khan, H. R., Link, W., & Sarker, A. (2006). Screening techniques and sources of resistance to abiotic stresses in cool-season food legumes. Euphytica, 147(1), 167-186.
  62. Stoddard, F. L., Nicholas, A. H., Rubiales, D., Thomas, J., & Villegas-Fernández, A. M. (2010). Integrated pest management in faba bean. Field crops research, 115(3), 308-318.
  63. Sümer, F. Ö. (2022). Yemeklik dane baklagillerde yer alan bazı besinsel ve antibesinsel faktörler. Uşak Üniversitesi Fen ve Doğa Bilimleri dergisi, 6(2), 81-93.
  64. Şehirali, S., Gençtan, T., Avcı Birsin, M., Zencirci, N. & Uçkesen, B. (2000). Türkiye tahıl yemeklik tane baklagil üretiminin bugünkü ve gelecekteki boyutları. Türkiye Ziraat Mühendisliği V. Teknik Kongresi Bildirileri (ss. 431-452). TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası.
  65. Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü (TEPGE). (2025). Tarım ürünleri piyasa raporları: Baklagil ürünleri piyasa raporu (Aralık 2025). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı.
  66. T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü (GTHB). (2015). Yemeklik baklagil hastalık ve zararlıları ile mücadele. Bitki Sağlığı ve Karantina Daire Başkanlığı. https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/Uretici_Bilgi_Kosesi/Dokumanlar/yemeklik_baklagil.pdf
  67. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB). (2019). Sürdürülebilir gıda sistemleri ülke raporu: Türkiye 2019. https://www.tarimorman.gov.tr/ABDGM/Belgeler/S%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilir%20%20G%C4%B1da%20Sistemleri%20%C3%9Clke%20Raporu-T%C3%BCrkiye%202019.pdf
  68. Toğay, N. & Engin, M. (2000). Van koşullarında sıra aralığı ve serpme ekimin mercimek (Lens culinaris Medic) çeşitlerinde verim ve verim öğelerine etkisi. Journal of Agricultural Sciences, 6(04).
  69. Ton, A., Karaköy, T., & Anlarsal, A. E. (2014). Türkiye’de yemeklik tane baklagiller üretiminin sorunları ve çözüm önerileri. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 2(4), 175-180.
  70. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2024). İstatistiksel göstergeler. Erişim tarihi 26 Mart 2026, https://www.tuik.gov.tr/
  71. Uçar, Ö. (2020). Organik yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği. İçinde A. Gülümser (Ed.), Organik tarımda yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği (ss. 263–290). Akademisyen Kitabevi.
  72. Uçar, S., & Sözen, Ö. (2022). Nohut (Cicer arietinum L.) ıslahı. Tolga Karaköy (Ed), Yemeklik tane baklagil yetiştiriciliği ve ıslahı, (s. 75-110). İksad Yayınevi.
  73. Ünlü, H. & Padem, H. (2005). Börülce (Vigna unguiculata (L.) Walp.) çeşitlerinde farklı ekim zamanlarının sulu ve kurak koşullarda verim ve kalite özelliklerine etkisi. Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 9-3 (2005).
  74. Van Oss, R., Abbo, S., Eshed, R., Sherman, A., Coyne, C. J., Vandemark, G. J.,. & Peleg, Z. (2015). Genetic relationship in Cicer sp. expose evidence for geneflow between the cultigen and its wild progenitor. PloS one, 10(10), e0139789.
  75. Varshney, R. K., Bohra, A., Yu, J., Graner, A., Zhang, Q., & Sorrells, M. E. (2021). Designing future crops: genomics-assisted breeding comes of age. Trends in plant science, 26(6), 631-649.
  76. Yeşilbaş, C. & Toğay, Y. (2021). The effect of organic and inorganic fertilization on the yield and some yield components of lentil (Lens culinaris Medic.) in Van conditions. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 5(4), 786-794.
  77. Yıldırım, E. M., Ünay, A., & Civelek, H. S. (2010). The effect of Liriomyza trifolii (Burgess) (Diptera: Agromyzidae) on some leaf characteristics of bean (Phaseolus vulgaris L.). Journal of Food, Agriculture & Environment, 8(3&4), 839-841.
  78. Zohary, D., Hopf, M., & Weiss, E. (2012). Domestication of Plants in the Old World (4th ed.). Oxford: Oxford University Press.
  79. Jones, J. T., Haegeman, A., Danchin, E. G., Gaur, H. S., Helder, J., Jones, M. G.,. & Perry, R. N. (2013). Top 10 plant‐parasitic nematodes in molecular plant pathology. Molecular plant pathology, 14(9), 946-961.
  80. Kumar, J., Mir, R. R., Shafi, S., Sen Gupta, D., Djalovic, I., Miladinovic, J.,. & Kumar, R. (2021). Genomics associated interventions for heat stress tolerance in cool season adapted grain legumes. International Journal of Molecular Sciences, 23(1), 399.
  81. Van Oss, R., Abbo, S., Eshed, R., Sherman, A., Coyne, C. J., Vandemark, G. J.,. & Peleg, Z. (2015). Genetic relationship in Cicer sp. expose evidence for geneflow between the cultigen and its wild progenitor. PloS one, 10(10), e0139789.