Journals / Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 1

An Alternative Perspective on the Purpose of Creation: The Theory of Iḥsān

Âlemin Yaratılış Amacına Dair Alternatif Bir Perspektif: İhsan Teorisi

Muzaffer Barlak(SAMSUN ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-9086-4379
Pages
302–326
Publication Date
2026-03-15
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Within the framework of these principles, it is proposed that Allah created the universe with the aim of bestowing iḥsān upon His servants in a fair manner, free from any necessity, based on the unity of His attributes of beauty, majesty, and justice.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The question "Why did Allah create the universe?" has been one of the existential questions pondered throughout history.
📊
Key Findings & Data:Muslim thinkers have also put forward many views on the purpose of Allah's creation of the universe and developed some theories in this context.
💡
Conclusion & Impact:Within the framework of these principles, it is proposed that Allah created the universe with the aim of bestowing iḥsān upon His servants in a fair manner, free from any necessity, based on the unity of His attributes of beauty, majesty, and justice.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Kelam · Âlem · Sudûr

Abstract

The question "Why did Allah create the universe?" has been one of the existential questions pondered throughout history. Muslim thinkers have also put forward many views on the purpose of Allah's creation of the universe and developed some theories in this context. Four main theories have been developed in Islamic thought to answer this question. The first of these theories is the theory of emanation—put forward by Islamic philosophers. In this theory, the existence of the universe is explained as a mechanical process independent of God's will. There can be no purpose in an approach where will is not active. Accordingly, in the theory of emanation put forward by Islamic philosophers, God's creation of the universe is not associated with any purpose. Another theory concerning the purpose of the creation of the universe is the concept of “wahdat al-wujud” (unity of existence), developed within the framework of Sufi thought. This theory essentially defends the idea of the unity of existence. According to this, being is singular, and nothing that came into existence later truly exists. Everything is Allah. However, in this theory, everything has been assigned a purpose towards its own unique goal of perfection. Since Allah is the perfect being, His goal of perfection cannot be directed towards Himself. Therefore, His goal of perfection is to be known. The approach of Muslim theologians (mutakallimūn) in answering the question of why Allah created the universe is shaped by the concept of creation ex nihilo. One of the approaches put forward by theologians regarding the purpose of the creation of the universe is the theory of aṣlaḥ. According to this theory, proposed by the Mu'tazila, God is morally obligated to create whatever is most beneficial (aṣlaḥ) for His servants. The creation of the universe is beneficial for His servants. Indeed, thanks to the creation of the universe, His servants will have the opportunity to earn rewards. In the theory of aṣlaḥ, linking the creation of the universe to the benefit of His servants thus reveals its very purpose: to provide that benefit. Another group of theologians who addressed the reason for the universe's existence are the Ashʿarites. The fundamental concern of Ash'arite thought is to endow God's will and power with flawless perfection. Accordingly, no element that directs God's will or limits His power can be mentioned. Since acting with a specific purpose would imply an influence directing the will, the Ash'arites argue that God acts independently of any purpose whatsoever. According to them, there is only one reason for God to perform any action. This reason is God's will to perform that action. Therefore, according to the Ash'arites, there is no purpose for the creation of the universe. God willed the existence of the universe and created it. Each of these theories has been subject to much criticism throughout history, and the strengths and weaknesses of each theory have been extensively debated. This study examines the weaknesses of the theories developed thus far and aims to develop an alternative approach that avoids these weaknesses. In this context, this article develops a new perspective on the purpose of the creation of the universe, called the theory of iḥsān. The theory of iḥsān is based on certain principles. Within the framework of these principles, it is proposed that Allah created the universe with the aim of bestowing iḥsān upon His servants in a fair manner, free from any necessity, based on the unity of His attributes of beauty, majesty, and justice.

Özet

"Allah âlemi niçin yarattı?" sorusu, tarih boyunca cevap aranan egzistansiyal sorulardan biri olmuştur. Müslüman düşünürler de Allah'ın âlemi yaratmasının amacına yönelik olarak pek çok görüş ortaya koymuş ve bu çerçevede bazı teoriler geliştirmişlerdir. İslâmî literatürde şimdiye kadar bu soruya cevap vermek üzere geliştirilen başlıca dört teorinin bulunduğu görülmektedir. Bu teorilerden birincisi, İslam filozofları tarafından ortaya konulan sudûr nazariyesidir. Bu teoride âlemin var olması, Allah'ın iradesinden bağımsız olarak gerçekleşen mekanik bir işleyiş kapsamında açıklanmaktadır. İradenin aktif kılınmadığı bir yaklaşımda amaca yer olmayacağı açıktır. Buradan hareketle İslam filozoflarının ortaya koyduğu sudur teorisinde Allah'ın âlemi yaratması, herhangi bir amaç ile ilişkilendirilmemiştir. Âlemin yaratılış gayesine dair ileri sürülen diğer bir teori, tasavvuf düşüncesi çerçevesinde geliştirilen 'vahdet-i vücûd' anlayışıdır. Bu teoride temel olarak varlığın birliği düşüncesi savunulmaktadır. Buna göre aslında varlık tek olup, sonradan var olan hiçbir şey yoktur. Her şey Allah'tan ibarettir. Bununla birlikte bu teoride her şey kendine özgü bir kemal gayesine yönelik olarak bir amaç yüklenmiştir. Allah mükemmel varlık olduğuna göre O'nun kemal gayesi kendine dönük olamaz. Dolayısıyla O'nun kemal gayesi, bilinmektir. Allah'ın âlemi niçin yarattığı sorusuna cevap verme noktasında kelamcıların yaklaşımı, yoktan yaratma düşüncesi zemininde şekillenir. Âlemin yaratılmasının amacı ile ilgili kelamcılar tarafından ortaya konulan yaklaşımlardan biri aslah teorisidir. Mu'tezile tarafından ileri sürülen bu teoriye göre Allah, kulları hakkında en iyi olan şey her ne ise onu yaratmak zorundadır. Âlemin yaratılmasında kullar için menfaat olduğu ortadadır. Nitekim âlemin yaratılması sayesinde kullar mükâfat elde etmeye yönelik bir imkân elde etmiş olacaklardır. Aslah teorisinde âlemin yaratılışı kulların menfaati ile ilişkilendirildiğinde aslında onun var edilme gerekçesi de ortaya konulmuş olur ki bu gerekçe kullara menfaat sağlamaktır. Kelam ulemâsı içerisinde âlemin varlık gerekçesi üzerine söz söyleyenlerden biri de Eş'arîlerdir. Eş'arî düşüncenin temel kaygısı Allah'ın iradesini ve kudretini kusursuz bir yetkinlikle donatmaktır. Buna göre Allah'ın dilemesine yön veren veya gücünü sınırlayan hiçbir unsurdan bahsedilemez. Belli bir amaç doğrultusunda eylemde bulunmak, iradeye yön veren bir etkiye sahip olacağı için Eş'arîler Allah'ın her türlü amaçtan müstağni olarak eylemde bulunduğunu savunurlar. Onlara göre Allah'ın herhangi bir eylemi gerçekleştirmesinin tek bir gerekçesi vardır. Bu gerekçe Allah'ın o eylemi yapmayı dilemesidir. Dolayısıyla Eş'arîlere göre âlemin yaratılmasının herhangi bir amacı yoktur. Allah âlemin var olmasını dilemiş ve onu yaratmıştır. Bu teorilerin her biri tarih boyunca pek çok eleştiriye maruz kalmış, her bir teorinin güçlü ve zayıf yanları kapsamlı bir şekilde tartışılmıştır. Bu çalışmada şimdiye kadar geliştirilen bu teorilerin zayıf yanları dikkatle incelenmiş ve bu zayıf yönleri içermeyen alternatif bir yaklaşım geliştirme hedefi güdülmüştür. Bu kapsamda ihsan teorisi adı verilerek âlemin yaratılmasının amacı ile ilgili yeni bir perspektif geliştirilmeye çalışılmıştır. İhsan teorisi belli ilkeler temelinde kurgulanmıştır. Bu ilkeler çerçevesinde Allah'ın, cemâl, celâl ve adalet sıfatlarının birlikteliğinde, her türlü zorunluluktan uzak olarak kullarına hakkaniyet ölçüsünde ihsanda bulunmak amacıyla âlemi yarattığı şeklinde bir çözüm önerisinde bulunulmuştur.

🔖

Cite This Article

Barlak, M. (2026). An Alternative Perspective on the Purpose of Creation: The Theory of Iḥsān. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 13 Sayı: 1, 302–326. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1798456

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (55)

  1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs ʿamme’ştehere mine’l ehadis ʿalâ elsineti’n-nâs. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsi, 1351.
  2. Afifî, Ebü’l-Alâ. Muhyiddîn İbnu’l-Arabî’nin Tasavvuf Felsefesi. çev. Mehmet Dağ. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
  3. Altunkaya, Mustafa. Allah’ın Fiillerinde Gaiyyet. Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
  4. Âmidî, Seyfüddin. Ebkârü’l-efkâr. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-kütüb ve’l-Vesâikı’l-Kavmiyye, 2004.
  5. Âmidî, Seyfüddin. Gâyetü’l-merâm fî ilmi’l-kelâm. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004.
  6. Atay, Hüseyin. “İslam Felsefesinde Yaratma”. Kelâm Araştırmaları Dergisi I/1 (2003), 3-10.
  7. Aytepe, Mahsum. “Mu’tezile’nin Aslah Teorisi ve Basra Mu’tezilesi’nin Aslah Anlayışının Tahlili”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 5/1 (01 Haziran 2019), 85-104.
  8. Bağdâdî, Abdülkâhir. Usûlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928.
  9. Bedirhan, Muhammed. Vahdet-i Vücûdu Savunmak. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2019.
  10. Birışık, Feyzullah. Niçin Yaratıldın? İstanbul: Polen Yayıncılık, 2016.
  11. Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021.
  12. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Akîdetü’n-nizâmiyye fi’l-erkâni’l-İslâmiyye. ed. Muhammed Zâhid Kevserî. Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1992.
  13. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Lüma‘u’l-edille fî kavâ‘idi akâidi ehli’s-sünne ve’l-cema‘a. ed. Fevkıyye Hüseyin Mahmud. Mısır: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’l-Enba‘ ve’n-Neşr, 1965.
  14. Çelebi, İlyas. İslâm İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kadı Abdulcebbar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
  15. Demir, Osman. “Îcî Kelâmında Fizik”. İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddîn el-Îcî. ed. Eşref Altaş. 339-389. İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
  16. Demirli, Ekrem. İslam Metafiziğinde Tanrı ve İnsan İbnü’l-Arabî ve Vahdet-i Vücûd Geleneği. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2009.
  17. Fazlurrahman. Ana Konularıyla Kur’an. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1996.
  18. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-i‘tikād. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.
  19. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Kitâbü’l-Erba’în fî Usûli’d-dîn. Dımaşk: Dârü’l-Kelâm, 2003.
  20. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Tehâfütü’l-felâsife. çev. Mahmut Kaya - Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.
  21. Helalşah, Elif. Birden Çokluğa Geçiş: Âlemin Oluşumunda Sudur ve Hudus Teorileri. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
  22. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Kevser Yayınevi, ts.
  23. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. “İstitaat”. Lisânü’l-Arab. ed. Emin Muhammed Abdülvehhab - Muhammed Sadık Ubeydi. 8/219-222. Beyrut: Dâru ihyâu’t-türâsi’l-Arabî, 1999.
  24. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn. Kitâbu’ş-Şifâ Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. 2 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
  25. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn. Kitâbu’ş-Şifâ Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. 2 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
  26. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn. Risaleler. çev. Alparslan Açıkgenç - M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2004.
  27. İbn Teymiyye, Takiyyüddîn. Hudûsu’l-Alem Âlemin Hudûsu Problemi. çev. Cihan Özaykan. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
  28. İbnü’l Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. çev. Ahmed Avni Konuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
  29. İbnü’l Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
  30. İbnü’l Arabî, Muhyiddin. Şeyh-ül Ekber Muhiddin-İbni Arabî’nin Nefsini Bilen Rabbini Bilir Hadisi Şerifini Şerheden Risale-i Ehadiyesi. çev. Cemal Bardakcı. Ankara: Akdem Yayınları, 1961.
  31. Îcî, Adudüddîn. el-Mevâkıf fî İlmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemü’L-Kütüb, 2005.
  32. İlhan, Avni. “Aslah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/495-496. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
  33. İpek, Muammer. “Kur’an’a Göre İnsanın Yaratılış Hikmeti ve Sorumluluğu”. EKEV Akademi Dergisi 57 (29 Kasım 2013), 435-448.
  34. Kadı Abdülcebbar, Ebü’l-Hasen. Mu’tezile’de Din Usûlü. çev. Murat Memiş. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006.
  35. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan. el-Muğnî fî ebvabi’t-tevhîd ve’l-adl (aslah-İstihkâku’z-zem-tevbe). ed. Mustafa Sekka. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, 1963.
  36. Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan. el-Muğnî fî ebvabi’t-tevhîd ve’l-adl (et-tenebbüât ve’l-mu’cizât). ed. Hudr Muhammed Nebha. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiye, ts.
  37. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl (et-tevlîd). ed. Hudr Muhammed Nebha. 20 Cilt, ts.
  38. Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan Hemedânî Kâdî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. ed. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 3. Baskı., 1996.
  39. Kalaycı, Mehmet. Ehl-i Sünnetin Reislerinden İmâm-ı Eş’arî ve Eş’arîlik. Ankara: Anadolu Ay Yayınları, 2019.
  40. Kaya, Mahmut. “Sudûr”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 37/467-468. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
  41. Kaya, Sibel. İlâhî Fiillerde Zorunluluk -Vücûb Alellah-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
  42. Kazanç, Fethi Kerim. Kadı Abdülcebbâr’da Nedensellik Kuramı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
  43. Kindî, Ya‘kūb b. İshak. Felsefî Risâleler. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994.
  44. Koloğlu, Orhan Şener. “Muʻtezile’nin Temel Öğretileri”. İslami İlimler Dergisi 12/2 (01 Aralık 2017), 43-80.
  45. Koloğlu, Orhan Şener. Mutezile’nin Felsefe Eleştirisi Harezmli Mutezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Felsefeye Reddiyesi. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
  46. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. ed. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İsam Yayınları, 2003.
  47. Mavi̇l, Hikmet Yağlı. “Kelâmî Bir Problem Olarak Fiilî Sıfatlar”. Dergiabant (AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi) 3/5 (2015), 175-193.
  48. Öztürk, Yunus. Allah ve Ben’e Dair. Ankara: Anadolu Ay Yayınları, 2023.
  49. Râzî, Fahreddin. el-İşâre fî usûli’l-kelâm. ed. Muhammed Subhî Âyidî - Rabî‘ Subhî Âyidî. Amman: Merkezü Nûri’l-Ulûm li’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 2007.
  50. Râzî, Fahreddin. Muhassalü efkari’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn mine’l-ulem ve’l-hükemâ ve’l-mütekellimîn. ed. Taha Abdurrauf Sa‘d. Kahire: Mektebetü’l-Külliyeti’l-Ezheriyye, ts.
  51. Türker, Ömer. İbn Sînâ Felsefesinde Metafizik Bilginin İmkânı Sorunu. İstanbul: İsam Yayınları, 2010.
  52. Yaltkaya, Mehmed Şerafettin. “Tanrı Bu Varlığı Ne İçin Yarattı”. Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası VI/25 (1933), 40-55.
  53. Yasa, Metin. İbn Arabî ve Spinoza’da Varlık. Ankara: Elis Yayınları, 2003.
  54. Yılmaz, Faruk. “Kainat Niçin Yaratılmıştır”. Eskiyeni 21 (10 Haziran 2011), 70-80.
  55. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Minhâc fî usûli’d-dîn Dinin Temel İlkelerini Anlama Yöntemi. çev. Mehmet Evkuran. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.