Journals / Erdem / 2026 / Sayı: 88

An Example of 19th Century Prayer Books: Enʿām-ı Sharı̄f Commissioned for Düzdidil Kadınefendi

19. Yüzyıl Dua Kitaplarına Bir Örnek: Düzdidil Kadınefendi Adına Hazırlanan Enꜥâm-ı Şerîf

Zeyneb Baysal(NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, İSLAM TARİHİ VE SANATLARI BÖLÜMÜ, TÜRK İSLAM SANATLARI TARİHİ ANABİLİM DALI)0000-0002-1487-6287
Journal
Erdem
Pages
49–80
Publication Date
2025-06-20
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

This article will not only contribute to future studies on 19th-century prayer books, but will also pioneer future research on the financial power of a woman in the Ottoman harem, her Sufi tendencies, and the book patronage of harem women.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The Enʿām-ı Sharı̄fs which were prepared by writing the sūrah of En’âm together with other sūrahs and prayers in beautiful calligraphy and ornamentation, became one of the most widely read prayer books in Ottoman society after the Qur’ân. 19th-century Enʿām-ı Sharı̄fs differ from the Enʿām-ı Sharı̄fs of other centuries with their different contents and decorative features.
📊
Key Findings & Data:The Enʿām-ı Sharı̄f, which is the subject of our study, is a 19th-century Enʿām-ı Sharı̄f dated H.1261/M.1845 in the Bavarian State Library, prepared for Düzdidil Kadınefendi, the third woman of Abdülmecid I.
💡
Conclusion & Impact:This article will not only contribute to future studies on 19th-century prayer books, but will also pioneer future research on the financial power of a woman in the Ottoman harem, her Sufi tendencies, and the book patronage of harem women.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Enʿâm-ı Şerîf · Düzdidil Kadınefendi · harem

Abstract

The Enʿām-ı Sharı̄fs which were prepared by writing the sūrah of En’âm together with other sūrahs and prayers in beautiful calligraphy and ornamentation, became one of the most widely read prayer books in Ottoman society after the Qur’ân. 19th-century Enʿām-ı Sharı̄fs differ from the Enʿām-ı Sharı̄fs of other centuries with their different contents and decorative features. The Enʿām-ı Sharı̄f, which is the subject of our study, is a 19th-century Enʿām-ı Sharı̄f dated H.1261/M.1845 in the Bavarian State Library, prepared for Düzdidil Kadınefendi, the third woman of Abdülmecid I. The manuscript includes prayers and supplications from Düzdidil Kadınefendi’s mouth, verses on the request for healing, prayers, and talismanic seals. Düzdidil Kadınefendi suffered from tuberculosis at an early age and died at an early age due to this disease. She probably had this prayer book commissioned because of her illness. The fact that a lady in the harem contracted tuberculosis and had a prayer book compiled containing prayers for healing makes this manuscript special and distinctive. The manuscript also has a Sufistic character. It contains the names of Sûfî greats and the prayers in which these names appear. The manuscript has rich decorative features. The illumination style of the manuscript is baroque-rococo style, and floral motifs such as baskets, vases, and roses are used extensively. Although gold color is predominant in the floral motifs, a wide range of colors is used. The manuscript’s binding features floral decoration and is arranged in yekşâh style. The manuscript includes miniatures of the holy relics of the Prophet Muhammad and sacred places. While the miniatures of holy relics were painted in two dimensions, the miniatures of sacred places such as Masjid al-Harām and Masjid al-Nabı̄ were painted in orthographic projection and parallel view. The illuminator of the manuscript is Hüseyin Efendi and the calligrapher is Hafız Hasan Râşid Efendi. Although the names of the calligrapher and the illuminator are known, there is confusion about the identity of the illuminator. This article aims to reveal the place of this prayer book in the history of Turkish book arts and to reveal the identity of the artists who produced this enʿām-ı sharı̄f by examining the content and ornamental features of this manuscript. This article will not only contribute to future studies on 19th-century prayer books, but will also pioneer future research on the financial power of a woman in the Ottoman harem, her Sufi tendencies, and the book patronage of harem women.

Özet

Enʿâm sûresinin başka sûre ve dualarla birlikte güzel bir hatla yazılması ve tezyîn edilmesiyle hazırlanan Enꜥâm-ı Şerîfler, Osmanlı toplumunda Kur’ân-ı Kerîm’den sonra en çok okunan dua kitaplarından olmuştur. 19. yüzyıl Enꜥâm-ı Şerîfleri, içeriklerinin ve süsleme özelliklerinin farklılığıyla diğer dönem Enꜥâm-ı Şerîflerinden ayrılmaktadır. Çalışmamızın konusu olan Enʿâm-ı Şerîf, 19. yüzyıl Enꜥâm-ı Şerîflerinden olup I. Abdülmecid’in üçüncü kadını Düzdidil Kadınefendi için hazırlanan, München Bayerische Staatsbibliothek’te (Münih Bavyera Eyalet Kütüphanesi) Cod.turc.553 numarasıyla yer alan, H.1261/M.1845 tarihli Enꜥâm-ı Şerîf’tir. Eserin içerisinde Düzdidil Kadınefendi’nin kendi ağzından dua ve yakarışlar, şifa talebine dair ayetler, dualar, virdler, tılsım özellikli mühürler ve vefkler yer almaktadır. Düzdidil Kadınefendi, erken yaşta verem hastalığına yakalanmış ve bu hastalık sebebiyle erken yaşta vefat etmiştir. Muhtemelen bu dua kitabını hastalığı sebebiyle tertip ettirmiştir. Haremdeki bir kadınefendinin vereme yakalanması ve bunun üzerine içerisinde şifa talebine yönelik dualar barındıran bir dua kitabı tertip ettirmesi, söz konusu yazma eseri özel ve farklı kılmaktadır. Eser aynı zamanda tasavvufî bir karakter taşımaktadır. İçerisinde tasavvuf büyüklerinin isimleri ve bu isimlerin geçtiği dualar yer almaktadır. Eser, zengin süsleme özelliklerine sahiptir. Eserin tezhip üslübu barok-rokoko tarzında olup sepet, vazo, gül, papatya gibi bitkisel motifler yoğun olarak kullanılmıştır. Bitkisel motiflerde altın rengi yoğunlukta olmakla birlikte geniş bir renk skalası kullanılmıştır. Eserin barok-rokoko tarzındaki cildi, bitkisel bezeme özellikleri göstermekte olup yekşâh tekniğiyle oluşturulmuştur. Eserin içerisinde Hz. Muhammed’in eşyalarından oluşan kutsal emanetlerin ve Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebî gibi kutsal mekanların minyatürleri yer almaktadır. Kutsal emanetlerin minyatürleri iki boyutlu olarak resmedilmişken, Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebî gibi mekanların minyatürleri ortografik ve paralel perspektifte resmedilmiştir. Eserin müzehhibi Hüseyin Efendi, hattatı Seyyid Muhammed Tâhir Efendi’nin öğrencisi Hafız Hasan Râşid Efendi’dir. Eseri üreten hattat ve müzehhibin isimleri bilinmekle birlikte eserin müzehhibinin kimliği konusunda bir karışıklık söz konusudur. Bu makalenin amacı, 19. yüzyılda Osmanlı haremindeki bir kadınefendi adına hazırlanan bu Enʿâm-ı Şerîf’i, hâmi-sanatkâr-içerik temelinde çok yönlü bir bakış açısıyla hem içeriği hem de süsleme özellikleri açısından inceleyerek, eseri üreten sanatçıların kimliğini ortaya çıkararak bu eserin Türk kitap sanatları tarihi içerisindeki yerini ortaya koymaktır. Çalışma, hem 19. yüzyıl dua kitaplarına dair yapılacak olan çalışmalara katkı sağlayacak hem de harem kadınlarının kitap hâmîliğine dair, Osmanlı haremindeki bir kadınefendinin mâli gücü ve tasavvufî eğilimine dair ileride yapılacak yenilikçi araştırmalara öncü olacaktır.

🔖

Cite This Article

Baysal, Z. (2025). An Example of 19th Century Prayer Books: Enʿām-ı Sharı̄f Commissioned for Düzdidil Kadınefendi. Erdem, Sayı: 88, 49–80. https://doi.org/10.32704/erdem.2025.88.049

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (62)

  1. Algar, Hamit (1997). “Halidiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi- XV, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  2. Arık, Rüçhan (1976). Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı, Ankara: İş Bankası Yayınları.
  3. Atalar, Münir (1981). “Osmanlı Padişahları”, Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 24.
  4. Atasoy, Nurhan (2005). Derviş Çeyizi: Türkiye’de Tarikat Giyim Kuşam Tarihi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  5. Bain, Alexandre (1999). The Late Ottoman En’am-ı Şerif: Sacred Text And İmages in an Islamic Prayer Book, University of Victoria, Doktora Tezi.
  6. Başağaoğlu, İbrahim (2003). “Maltepe Asker Hastanesi”, IV. Türk Tıp Tarihi Kongresi-Kongreye Sunulan Bildiriler (18-20 Eylül 1996), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  7. Bozhüyük, Mehmet Emin (1998). “Hurûf”. TDV İslam Ansiklopedisi-XVIII, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  8. Brookes, Douglas Scott (2008). The Concubine, The Princess, And The Teacher: Voices From The Ottoman Harem, Texas, University of Texas Press.
  9. Çakmak, Yasin (2021). “Türk Cilt Sanatında Yazma Kavramı”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 13, 221-248.
  10. Çelebi, İlyas (1997). “Havas İlmi”. TDV İslam Ansiklopedisi-XVI, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  11. Çelebi, İlyas (2012). “Vefk”. TDV İslam Ansiklopedisi-XXXXII, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  12. Derman, Fatma Çiçek (2013). “Osmanlı İstanbul’unda Bezeme Sanatı”, I. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu Bildirileri (29 Mayıs-1 Haziran 2013), İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
  13. Derman, Uğur (1988). “Abdullah Zühdi Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi-I, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  14. Derman, Uğur (1994). “Sultan II. Abdulhamid Devri’nde Hat ve Tezyini Sanatlarımız”, Sultan II. Abdülhamid ve Devri Semineri Bildirileri (27-29 Mayıs 1992), İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
  15. Derman, Uğur (2021). “Ravza-i Mutahhare’nin Hattatı: Abdullah Zühdî Efendi”. Fikriyat Dergisi.
  16. Devellioğlu, Ferit (2012). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ankara: Aydın Kitabevi.
  17. Göloğlu, Sabiha (2018). Depictıng The Holy: Representations Of Mecca, Medina, And Jerusalem In The Late Ottoman Empire, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.
  18. Gruber, Christian (2014). “The Rose of the Prophet: Floral Metaphors in Late Ottoman Devotional Art”, Envisioning Islamic Art and Architecture, Leiden, Brill.
  19. Güler. Semra (2017). Türkiye Kütüphanelerindeki Delâʾilü’l-Hayrât’larda Münyatür, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Bursa.
  20. Harun Açba. 2007. Kadınefendiler (1839-1924), İstanbul: Profil Yayınları. Huart, Clément (1908). Les Calligraphes et Les Miniaturistes De L’orient Musulman, Paris.
  21. Hülagü, Mehmet Metin; Batmaz, Şakir ve Alan, Gülbadi (2011). Devr-i Hamid: Sultan II. Abdülhamid, C. 5, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
  22. Işık, Emin (1995). “En’âm Sûresi”. TDV İslam Ansiklopedisi-XI, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  23. Kınlı, Süleyman (2007). Hat ve Hattâtân’da Osmanlı Hattatları, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
  24. Konyalı, İbrahim Hakkı (1977). Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi, C. 1, İstanbul: Türkiye Yeşilay Cemiyeti Yayınları.
  25. Memiş, Mehmet (2021). “Sanatlı Yazma Kitaplardan En’âm-ı Şerîfler ve Özellikleri”, Sadırlardan Satırlara Hat Sanatı ve Hattatlar, İstanbul: Divan Kitap.
  26. Özkeçeci, İlhan ve Özkeçeci, Şule Bilge (2022). Türk Sanatında Tezhip, İstanbul: Yazıgen Yayınları.
  27. Parladır, H. Saim (2014). “19. Yüzyıla Ait El Yazma bir Dua Kitabı Bağlamında Büyü-Din İlişkisi”. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi 12.
  28. Rebhan, Helga (2010). Die Wunder der Schöpfung: Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek aus dem islamischen Kulturkreis, Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag.
  29. Sakaoğlu, Necdet (2015). Bu Mülkün Kadın Sultanları, İstanbul: Alfa Yayınları.
  30. Sami, Şemseddin (1899). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: İkdam Matbaası.
  31. Sŭbev, Orlin (2006). İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni, İstanbul: Yeditepe Yayınları.
  32. Süreyya, Mehmed (1996a). Sicil-i Osmânî. C. 1, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  33. Süreyya, Mehmed (1996b). Sicil-i Osmânî. C. 5, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  34. Şapolyo, Enver Behnan (1964). Mezhepler ve Tarikatler Tarihi, İstanbul: Türkiye Yayınevi.
  35. Tanındı Zeren (2009). “Başlangıcından Osmanlı’ya Tezhip Sanatı”, Hat ve Tezhip Sanatı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  36. Tanman, Baha (1991). “Bâlâ Külliyesi”. TDV İslam Ansiklopedisi-IV, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  37. Topaloğlu, Nuri (2003). “Hazreti Peygamber’in Zatı ve Eşyası ile Teberrük Meselesi”, Hadis Tetkikleri Dergisi 1.
  38. Uluçay, Mustafa Çağatay (1980). Padişahın Kadınları ve Kızları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  39. Uludağ, Süleyman (1997a). “Halidiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi-XV, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  40. Uludağ, Süleyman (1997b). “Hasan-ı Basri”. TDV İslâm Ansiklopedisi-XVI, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  41. Uludağ, Süleyman (2019). “Câmî, Ahmed-i Nâmekî”. TDV İslâm Ansiklopedisi-VII, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  42. Uzluk, Şehabettin (1924). “Türk Ressamları (Tevfik Paşa)”, Milli Mecmua 13. Ünver, Ahmet Süheyl (1955). Ustası ve Çırağiyle Hezargradlı Zâde Ahmed Ataullah Hayatları ve Eserleri, İstanbul: Kemal Matbaası.
  43. Ünver, Ahmet Süheyl (1981). “Geçen Asırda Türk Süsleme Sanatımızın Mümtaz Simalarından Mücellitbaşı Salih Efendi” 13, 237-53.
  44. Yavaş, Doğan (2012). “Bursa Ulu Cami”. TDV İslam Ansiklopedisi-XXXXII, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  45. Yazıcı, Tahsin (1994). “Ebû Saîd Ebu’l-Hayr”. TDV İslam Ansiklopedisi-X, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
  46. Yıldız, Abdulvahap (2022). “Sultan Abdülmecid’in Ahmed Kuddûsî ve Dönemin Sûfîleriyle Münasebetler”, Harran İlahiyat Dergisi 48, 131-46.
  47. Yücer, Hür Mahmut (2003). Osmanlı Toplumunda Tasavvuf, İstanbul: İnsan Yayınları.
  48. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektûbî Kalemi, Nezâret ve Devâir Yazışmalarına Ait Belgeler, (A.MKT.NZD.), 270/49.
  49. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektûbî Kalemi, Mühimme Kalemi (Odası) Belgeleri (A.MKT.MHM.), 169/68.
  50. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektûbî Kalemi, Umum Vilâyet Yazışmalarına Ait Belgeler (A.MKT.UM.), 497/27.
  51. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Meclis-i Vâlâ (MVL), 766/63.
  52. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde Meclis-i Vâlâ (İ.MVL.), 486/22041.
  53. Başkanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Defter (TSMA.d), 334.
  54. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Evkaf (C.EV.), 51/2535.
  55. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri Mustafa III (AE.SMST.III.), 11/1079.
  56. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri Mustafa III (AE.SMST.II.), 137/10767.
  57. Münih, Bavyera Eyalet Kütüphanesi, Cod.turc.553.
  58. Süleymaniye Kütüphanesi, Pertevniyal Valide Sultan.33. İnternet Kaynakları
  59. https://www.ketebe.org/sanatkar/osman-yumni-efendi-708
  60. https://www.fikriyat.com/yazarlar/ugur-derman/2021/03/19/ravza-i-mutahhareninhattati- abdullah-zuhdi-efendi
  61. https://www.fikriyat.com/yazarlar/ugur-derman/2021/03/19/ravza-i-mutahhareninhattati- abdullah-zuhdi-efendi.
  62. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00039219.