Journals / Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi / 2026 / Cilt: 26 Sayı: 3

Spatio-temporal Dynamics of Urban Air Pollution: A GIS-Based Assessment in Afyonkarahisar, Turkey

Kentsel Hava Kirliliğinin Zaman-Mekansal Dinamikleri: Afyonkarahisar, Türkiye'de CBS Tabanlı Değerlendirme

Gönül Solak(Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı)0009-0006-4861-7570
Mustafa Yalçın(AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-6402-5651
Pages
664–677
Publication Date
2026-06-03
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Additionally, it was found that SO₂ levels increased in zones characterized by high residential density, unplanned construction, and extensive coal use, whereas NO₂ concentrations were elevated in areas with intense vehicle traffic.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Investigating the causes of air pollution, a growing global problem, and implementing effective solutions are of great importance.
📊
Key Findings & Data:Using this database, air pollution distribution maps were first generated with the Inverse Distance Weighted (IDW) interpolation method to identify spatial patterns across the study area.
💡
Conclusion & Impact:Additionally, it was found that SO₂ levels increased in zones characterized by high residential density, unplanned construction, and extensive coal use, whereas NO₂ concentrations were elevated in areas with intense vehicle traffic.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Kentsel Hava Kirliliği · Mekansal Otokorelasyon Testleri · Mekansal Paternler

Abstract

Investigating the causes of air pollution, a growing global problem, and implementing effective solutions are of great importance. This study aims to examine spatial dependencies using spatial clustering methods and to create pollution distribution maps based on key air pollutant parameters. An air pollution database was developed in a GIS environment using measurement location data and concentration values of sulfur dioxide (SO₂) and nitrogen dioxide (NO₂) collected from the city center of Afyonkarahisar, Turkey. Using this database, air pollution distribution maps were first generated with the Inverse Distance Weighted (IDW) interpolation method to identify spatial patterns across the study area. Spatial clusters were subsequently determined through autocorrelation analyses, including Global Moran’s I, Anselin Local Moran’s I, and Getis-Ord Gi statistics. According to the Global Moran’s I results, spatially significant clustering at the 99% confidence level with Moran’s I values of 0.31 for SO₂ and 0.28 for NO₂ during winter. The Anselin Local Moran’s I and Getis-Ord Gi analyses revealed high-significance clusters concentrated in the southwestern portion of the study area. Additionally, it was found that SO₂ levels increased in zones characterized by high residential density, unplanned construction, and extensive coal use, whereas NO₂ concentrations were elevated in areas with intense vehicle traffic. In terms of temporal variation, winter exhibited the highest concentrations of SO₂, while summer showed the highest concentrations of NO₂. These findings underscore the importance of spatial analysis for understanding pollution dynamics and for informing effective air quality management strategies.

Özet

Hızla büyüyen küresel bir sorun hâline gelen hava kirliliğinin nedenlerinin araştırılması ve etkili çözümlerin uygulanması büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, mekânsal kümeleme yöntemlerini kullanarak hava kirliliğine ilişkin mekânsal bağımlılıkları incelemeyi ve temel hava kirletici parametrelere dayalı hava kirliliği dağılım haritalarını oluşturmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda, Afyonkarahisar şehir merkezinden elde edilen lokasyon verileri ile kükürt dioksit (SO₂) ve azot dioksit (NO₂) konsantrasyon değerleri kullanılarak CBS ortamında bir hava kirliliği veri tabanı oluşturulmuştur. Bu veri tabanı yardımıyla, çalışma alanındaki mekânsal kirlilik paternlerini belirlemek amacıyla önce Ters Ağırlıklı Mesafe metoduyla dağılım haritaları üretilmiştir. Ardından, Global Moran’s I, Anselin Local Moran’s I ve Getis-Ord Gi istatistiklerini içeren mekânsal otokorelasyon testleri uygulanarak kirlilik kümelenmeleri belirlenmiştir. Global Moran’s I analizi, kış döneminde SO₂ için 0,31 ve NO₂ için 0,28 Moran’s I değerleriyle, %99 güven düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı mekânsal kümelenmenin varlığını ortaya koymuştur. Anselin Local Moran’s I ve Getis-Ord Gi analizleri ise çalışma alanının güneybatı kesiminde yüksek anlamlılığa sahip kümelerin yoğunlaştığını ortaya koymuştur. Ayrıca, SO₂ seviyelerinin yüksek konut yoğunluğuna, plansız yapılaşmaya ve kömür kullanımının yaygın olduğu bölgelerde arttığı; NO₂ seviyelerinin ise araç trafiğinin yoğun olduğu alanlarda yükseldiği belirlenmiştir. Zamansal açıdan değerlendirildiğinde, en yüksek SO₂ konsantrasyonlarının kış mevsiminde, en yüksek NO₂ konsantrasyonlarının ise yaz mevsiminde görüldüğü sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgular, hava kirliliği dinamiklerinin anlaşılmasında mekânsal analizlerin önemini ve etkili hava kalitesi yönetimi için sağladığı katkıları vurgulamaktadır.

🔖

Cite This Article

Solak, G., Yalçın, M. (2026). Spatio-temporal Dynamics of Urban Air Pollution: A GIS-Based Assessment in Afyonkarahisar, Turkey. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, Cilt: 26 Sayı: 3, 664–677. https://doi.org/10.35414/akufemubid.1839399

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (61)

  1. Afyonkarahisar Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü, 2020. Afyonkarahisar İli 2019 Yılı Çevre Durum Raporu,105s.
  2. Alkan A, 2018, Hava Kirliliğinin Ciddi Boyutlara Ulaştığı Kentlere Bir Örnek: Siirt, Bitlis Eren Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7, 41-666.
  3. Altıkat A, 2020. Iğdır İli Partiküler Kirlilik Düzeyi ve Partiküler Kirliliğin Diğer Kirleticiler ile İlişkileri, Iğdır Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10, 878–887.
  4. Ayturan Y A, 2019. Derin Öğrenme ile Havadaki Partikül Madde Konsantrasyonu Tahmini, KTO Karatay Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 72s, Konya.
  5. Başkır H, 1993. Türkiye’de Jeotermal Enerjinin Isıtma Amaçlı Kullanım Potansiyeli ve Afyon Şehrinin Hava Kirliliğinin Azaltılmasında Jeotermal Enerjiden Yararlanma İmkânları, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 95s, İstanbul.
  6. Bazoğlu B, 2017. Hava Kirliliği Raporu 2016,-, 19s.
  7. Boldo E, Linares C, Lumbreras J, Borge R, Narros A, García-Pérez J, Fernández Navarro P, Pérez-Gómez B, Aragonés N, Ramis R, 2011. Health İmpact Assessment Of A Reduction in Ambient PM2.5 Levels in Spain, Environment International, 37, 342–348.
  8. Çapraz Ö, 2013. İstanbul'da 2007-2012 Yılları Arasında hava kirliliğinin ölümler Üzerindeki Etkilerinin Modellenmesi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 112s, İstanbul.
  9. Colvero, D. A., Gomes, A. P. D., da Cruz Tarelho, L. A., de Matos, M. A. A., & Dos Santos, K. A. 2018. Use of a geographic information system to find areas for locating of municipal solid waste management facilities. Waste Management, 77, 500-515.
  10. Cuci Y, Ergün Polat E, 2015. Gaziantep’in Trafik Kaynaklı Hava Kirliliğinin Belirlenmesi, KSU Mühendislik Bilimleri Dergisi, 18, https://doi.org/10.17780/ksujes.12923
  11. Daylan E, İncecik S, 2002. İstanbul’da Coğrafi Bilgi Sistemleri İle Hava Kalitesinin İncelenmesi, İTÜ Dergisi Mühendislik, 1, 51-62. Demirarslan K O, Akıncı H, 2018. CBS ve Hava Kalitesi Verileri Kullanılarak Marmara Bölgesinin Kış Sezonunda Hava Kalitesinin Değerlendirilmesi, Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 4, 11-27.
  12. Dergham M, Lepers C, Verdin A, Cazier F, Billet S, Courcot D, vd., 2015. Temporal–spatial variations of the physicochemical characteristics of air pollution Particulate Matter (PM2.5–0.3) and toxicological effects in human bronchial epithelial cells (BEAS-2B), Environmental Research, 137, 256-267.
  13. Dokuz Y, Bozdağ A, Gökçek B, 2020. Hava Kalitesi Parametrelerinin Tahmini ve Mekansal Dağılımı İçin Makine Öğrenmesi Yöntemlerinin Kullanılması, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 9, 37-47.
  14. Elbir T, Bayram A, Kara M, Altıok H, Seyfioğlu R, Ergün P, vd., 2010. İzmir Kent Merkezinde Karayolu Trafiğinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin İncelenmesi, DEÜ Mühendislik Bilimleri Dergisi, 12, 1-17.
  15. Erdoğan E, 2012. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinde Modellerin Kullanımının Karar Verme Sürecindeki Rolü, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 200s, İstanbul.
  16. Garipağaoğlu N, 2015. Türkiye Ortam Sorunları Coğrafyası, Yeditepe Yayınları, 472s, İstanbul.
  17. Getis A, 2010. Spatial Statistics in ArcGIS, Fischer M M, Getis A (Ed.), Handbook of Applied Spatial Analysis: Spatial Autocorrelation (255-275), Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 801p, Berlin.
  18. Górecki T, Namieśnik J, 2002. Passive Sampling, Trends in Analytical Chemistry, 21, 276-291.
  19. Gül N, 2005. Afyon’da Kömür Kullanımının Hava Kirliliğine Etkisi ve Çözüm Önerileri, Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 49s, Konya.
  20. Jumaah H J, Ameen M H, Kalantar B, Rizeei H R, Jumaah S J, 2019. Air quality index prediction using IDW geostatistical technique and OLS-based GIS technique in Kuala Lumpur, Malaysia, Geomatics, Natural Hazards and Risk, 10:1, 2185-2199.
  21. Kara B M, Tezel K B, 2017. Türkiye’deki SO2 Yer Ölçümlerinin Değerlendirilmesi ve SO2 Kirliliğinin Zamansal ve Mekânsal Değişiminin İncelenmesi, VII. Ulusal Hava Kirliliği ve Kontrolü Sempozyumu, 1-3 Kasım 2017, Antalya.
  22. Karimi, H., Herki, B., Gardi, S. Q., Galalizadeh, S., Hossini, H., Mirzaei, K., & Pirsaheb, M. (2022). Site selection and environmental risks assessment of medical solid waste landfill for the City of Kermanshah-Iran. International journal of environmental health research, 32(1), 155-167.
  23. Kavak Yürük R, 2010. Trafik Yoğunluğunun Enerji Tüketimi Ve Hava Kirliliğine Etkilerinin Analizi, Bahçeşehir Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 146s, İstanbul.
  24. Keçebaş A, Kayfeci M, Gedik E, 2010. Afyonkarahisar da Ölçülen Sülfür Dioksit ve Partikül Madde Değişimleri Üzerine Değerlendirme, Mühendis ve Makine, 51, 14-19.
  25. Kocaman Ö, 2010. Erzurum’da pasif örnekleme yöntemiyle alansal hava kalitesinin tahmini, Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 58s, Erzurum.
  26. Koç A, 2018. Kentsel Alan Kullanımlarının Zamansal Değişimlerinin Hava Kirliliği Üzerindeki Etkisi, Kent Akademisi, 11, 609-617.
  27. Koç A, Yılmaz S, Mutlu E, 2016. Erzurum Kent Merkezinde Kitle Yeşil Alanların Hava Kalitesine Etkisi, Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 6, 109-112.
  28. Kök F, 2018. Var Olan / Yeni Planlanacak Kentlerde Hava Kirliliğini Önleyecek/ Azaltacak Yöntem İçin Verilerin Toplanması, Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Fen Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 129s, Gaziantep.
  29. Krochmal D, Kalina A, 1997. Measurements of nitrogen dioxide and sulphur dioxide concentrations in urban and rural areas of Poland using a passive sampling method, Environmental Pollution, 96, 401-407.
  30. Krupa S V, Legge A H, 2000. Passive sampling of ambient, gaseous air pollutants: an assessment from an ecological perspective, Environmental Pollution, 107, 31-45.
  31. Kunay Ş B, 2018. Manisa’da Hava Kirliliğinin Acil Servise Başvuran Çocuklarda Solunum Yakınmalarına Etkisi, Manisa Celal Bayar Ünversitesi, Tıp Fakültesi, Uzmanlık Tezi, 81s, Manisa.
  32. Kyrkilis, G, Chaloulakou A, Kassomenos P A, 2007. Development of an aggregate Air Quality Index for an urban Mediterranean agglomeration: Relation to potential health effects, Environment International, 33, 670-676.
  33. Mayer H, 1999. Air pollution in cities, Atmospheric Environment, 33, 3029-4037.
  34. McPherson E G, Nowak D J, Rowntree R A, 1994. Chicago’s Urban Forest: Results of the Chicago Urban Forest Climate Project, Northeastern Forest Experimental Station https://doi.org/10.2737/NE-GTR-186
  35. Dereli M A, 2016. Trafik Kaza Kara Noktalarının Belirlenmesi İçin Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) Destekli Mekânsal İstatistiksel Metotlar İle Bir Model Geliştirilmesi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 176 s, Afyonkarahisar.
  36. Özcan N S, 2016. Kentsel Hava Kirliliğini Etkileyen ve Şehir Planlama İle Kontrol Edilebilen Fiziksel Faktörlerin Mekânsal İstatistik Yöntemleri ile İncelenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 209s, İzmir.
  37. Özen M, 2006. Karayolu ulaşımının hava kirliliğine etkileri ve çözüm önerileri, Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 94s, Ankara.
  38. Özer F, 2013. Karabük’te Doğalgaz Kullanımının Hava Kirliliğinin Azaltılmasına Etkisi, Karabük Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 85s, Karabük.
  39. Öztürk G, 2006. Düzce İlinde Trafikten Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Belirlenmesi, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 78s, Zonguldak.
  40. Peng R D, Dominici F, Pastor-Barriuso R, Zeger S L, Samet J M, 2005. Seasonal Analyses of Air Pollution and Mortality in 100 US Cities, American Journal of Epidemiology, 161, 585-594.
  41. Polat E E, 2016. Gaziantep'in Trafik Kaynaklı Hava Kirliliğinin Belirlenmesi Üzerine Bir Çalışma, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 89s, Kahramanmaraş.
  42. Salem A A, Soliman A A, El-Haty İ A, 2009. Determination of nitrogen dioxide, sulfur dioxide, ozone, and ammonia in ambient air using the passive sampling method associated with ion chromatographic and potentiometric analyses, Air Quality, Atmosphere and Healt, 2, 133-145.
  43. Santiago J L, Borge R, Martin F, Paz D, Martilli A, Lumbreras J, Sanchez B, 2017. Evaluation Of A CFD-Based Approach To Estimate Pollutant Distribution Within A Real Urban Canopy By Means Of Passive Samplers, Science of The Total Environment, 576, 46-58.
  44. Staelens J, Wuyts K, Adriaenssens S, Avermaet P. V, Buysse H, Von den Bril B, vd., 2012. Trends in atmospheric nitrogen and sulphur deposition in northern Belgium. Atmospheric Environment, 49, 186–196.
  45. Sümer G Ç, 2014, Hava Kirliği Kontrolü: Türkiye’de Hava Kirliliğini Önlemeye Yönelik Yasal Düzenlemelerin ve Örgütlenmelerin İncelenmesi, Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 13, 37-56.
  46. Tağıl Ş, 2007. Balıkesir’de Hava Kirliliğinin Solunum Yolu Hastalıklarının Mekânsal Dağılışı Üzerine Etkisini Anlamada Jeo-İstatistik Teknikler, Coğrafi Bilimler Dergisi, 5, 37-56.
  47. Taş F, 2006. Hava Kirliliği ve Kastamonu Şehir Merkezi için Değerlendirme, Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 142s, Ankara.
  48. Taylan E D, Damçayırı D, 2016. Isparta Bölgesi Yağış Değerlerinin IDW ve Kriging Enterpolasyon Yöntemleri ile Tahmini, İMO Teknik Dergi, 27, 7551-7559.
  49. Tuna G, Özgünerge Falay E, Altıok H, Kara M, Dumanoğlu Y, Bayram A vd., 2013. Bir Endüstriyel Bölgedeki Hava Kirliliğinin Mekansal Dağılımının Ağaç Bileşenlerindeki İz Elementler Yardımıyla İncelenmesi, Uluslararası Katılımlı V. Hava Kirliliği ve Kontrolü Sempozyumu, 1-4 Eylül 2013, Türkiye, 705-716.
  50. Türkiye Toraks Derneği, 2016. Nefes Alamıyoruz: Hava Kirliliği, İklim Değişikliği ve Sağlık Sempozyumu, 15.10.2016, İstanbul.
  51. Vardoulakis S, Kassomenos P,2008. Sources and factors affecting PM10 levels in two European cities: Implications for local air quality management, Atmospheric Environment, 42, 3949–3963.
  52. Wang H, Brimblecombe P, Ngan K, 2021. A numerical study of local traffic volume and air quality within urban street canyons, Science of the Total Environment, 791, 148138.
  53. Wang, C., Zou, F., Yap, J. B. H., Tang, R., & Li, H. 2022. Geographic information system and system dynamics combination technique for municipal solid waste treatment station site selection. Environmental Monitoring and Assessment, 194(7), 457.
  54. Yalçın M, Kaya K, 2019. Türkiye’de Solunum Sistemine Bağlı Ölüm Oranlarının Mekansal Kümelenmelerinin İncelenmesi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 19, 750-761.
  55. Yazıcı H, Koca N, Ekiz E, 2018. Topoğrafik, meteorolojik ve klimatolojik faktörlerin Afyonkarahisar şehrindeki hava kirliliği üzerine etkileri, Türk Coğrafya Dergisi, 71, 63-68.
  56. Zhang C, Luo L, Xu W, Ledwith V, 2008. Use Of Local Moran’s I and GIS To İdentify Pollution Hotspots of Pb İn Urban Soils Of Galway, Ireland, Science of the total environment, 398, 212-221.
  57. https://sim.csb.gov.tr/Intro/Uhkia, 20.11.2025
  58. https://pro.arcgis.com/en/pro-app/latest/tool-reference/spatial-statistics/h-how-spatial-autocorrelation-moran-s-i-spatial-st.htm, 20.11.2025
  59. Dergham M, Lepers C, Verdin A, Cazier F, Billet S, Courcot D, vd., 2015. Temporal–spatial variations of the physicochemical characteristics of air pollution Particulate Matter (PM2.5–0.3) and toxicological effects in human bronchial epithelial cells (BEAS-2B), Environmental Research, 137, 256-267.
  60. Zhang C, Luo L, Xu W, Ledwith V, 2008. Use Of Local Moran’s I and GIS To İdentify Pollution Hotspots of Pb İn Urban Soils Of Galway, Ireland, Science of the total environment, 398, 212-221.
  61. https://sim.csb.gov.tr/Intro/Uhkia, 20.11.2025