AI Summary & Key Takeaways
AI InsightOverall, the study demonstrates that Küderiulı systematically employed the internal resources of Kazakh and remained committed to a national approach to terminology formation.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
In the early twentieth century, Kazakh intellectuals sought to nationalize the language of science and education by developing terminology through the internal resources of the Kazakh language. As a member of the scientific and pedagogical tradition of the Alaş movement, Jumaqan Küderiulı contributed to this process by coining numerous botanical terms in his botany textbook Ösimdiktanuw, published in 1927. This study examines 300 botanical terms created by Küderiulı as Kazakh equivalents of Russian botanical terms and analyzes their structural features. The terms were classified into three main categories: simple (root) terms, terms derived through affixation, and terms formed through compounding. Compound terms were further divided into terms consisting of two, three, and four components, and compound nouns. Terms consisting of two, three, and four components were also classified as noun phrases or adjective phrases. The analysis shows that most terms are compound formations created by combining multiple lexical elements. In addition, many derived terms were produced through productive derivational suffixes of Kazakh. Among the simple terms, some words from the general vocabulary became terminological units through semantic narrowing and metaphorization. The findings also show that most terms were formed from Turkic lexical elements, whereas foreign-origin elements were adapted to the phonetic and morphological system of Kazakh. Overall, the study demonstrates that Küderiulı systematically employed the internal resources of Kazakh and remained committed to a national approach to terminology formation.
Özet
20. yüzyılın başlarında Kazak aydınları, bilim ve eğitim dilinin millîleştirilmesi amacıyla farklı bilgi alanlarına ait terimlerin Kazak Türkçesinin imkânlarıyla karşılanmasına yönelik önemli çalışmalar yürütmüşlerdir. Alaş hareketinin bilimsel ve pedagojik çizgisi içerisinde yer alan Jumaqan Küderiulı da 1927 yılında yayımlanan Ösimdiktanuw adlı botanik ders kitabında çok sayıda botanik terimi türeterek Kazak bilim dilinin oluşumuna katkı sağlamıştır. Bu çalışma, Küderiulı tarafından Rusça botanik terimlerine karşılık olarak Kazak Türkçesi ile türetilen 300 terimi yapısal özellikleri bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada terimler; basit (kök) terimler, ekleme yöntemiyle türetilen terimler ve birleştirme yöntemiyle türetilen terimler olmak üzere üç ana grupta değerlendirilmiştir. Birleştirme yöntemiyle türetilen terimler ise iki, üç, dört bileşenden oluşan ve birleşik isim yapısında olan terimler alt başlıklarına ayrılmış; iki, üç ve dört bileşenden oluşan terimler de kendi içinde isim tamlaması ve sıfat tamlaması yapısında olanlar olmak üzere iki alt grupta tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda, terimlerin büyük çoğunluğunun birden fazla sözlüksel unsurun bir araya gelmesiyle kurulan birleştirme yapılar olduğu; bunun yanında Kazak Türkçesinin işlek yapım eklerinden yararlanılarak çok sayıda türemiş terim oluşturulduğu tespit edilmiştir. Basit (kök) terimlerde ise genel dilde kullanılan bazı kelimelerin anlam daralması ve metaforlaşma yoluyla terimleştiği görülmüştür. Ayrıca terimlerin önemli bir bölümünün Türkçe kökenli unsurlardan meydana geldiği, yabancı kökenli unsurların ise Kazak Türkçesinin fonetik ve morfolojik sistemine uyarlanarak kullanıldığı belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, Küderiulı’nın botanik terminolojisini oluştururken Kazak Türkçesinin iç kaynaklarını sistemli biçimde işlettiğini ve millî terim oluşturma anlayışına bağlı kaldığını göstermektedir.