Journals / Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 29

Bektashi Depictions with Clothing and Liturgical Elements

Giyim-Kuşam ve Liturjik Öğeleri ile Bektaşi Tasvirleri

Ökkeş Hakan Çetin(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-1651-2329
Pages
351–381
Publication Date
2026-01-15
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Furthermore, a comparison of the clothing and liturgical items in the dervish depictions with extant portable cultural artifacts reveals both formal similarities and differences.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study evaluates depictions of dervishes in terms of their pictorial qualities, attire, and the symbolic and functional elements of their attire.
📊
Key Findings & Data:The study demonstrates that similar attire elements such as the nefir, keşkül, and shish were used in many dervish groups.
💡
Conclusion & Impact:Furthermore, a comparison of the clothing and liturgical items in the dervish depictions with extant portable cultural artifacts reveals both formal similarities and differences.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tasvir · Bektaşi Tasvirleri · Bektaşi Dervişleri

Abstract

This study evaluates depictions of dervishes in terms of their pictorial qualities, attire, and the symbolic and functional elements of their attire. Dervishes, a group particularly notable for their attire and liturgical objects laden with symbolic meaning, are seen as subjects in numerous paintings. Whether depicted as single figures or in compositions with numerous figures, it is often impossible to definitively determine the order to which these dervishes belong. In addition to the descriptive inscriptions found in some depictions (such as Torlak, Santon, Cloak, Hermite, Bektashi), the description of their attire and liturgical elements such as the nefir, kashag, spoon, shish, halberdi staff, keşkül, palheng stone, verme taş, kamberiye, and cilbend helps in identifying these dervishes. The study demonstrates that similar attire elements such as the nefir, keşkül, and shish were used in many dervish groups. While the figures' clothing styles vary, it is understood that common elements such as the fur and the mengus are also present. A rich and varied headdress is particularly striking. The delivery stone, worn around the neck, is arguably the most obvious symbolic element identifying Bektashi dervishes. This study focuses on depictions identified as Bektashi through descriptive text, aiming to identify the types of clothing and apparel they wear and trace their chronological development, as well as to determine the traditions of the liturgical items they carry. Furthermore, a comparison of the clothing and liturgical items in the dervish depictions with extant portable cultural artifacts reveals both formal similarities and differences.

Özet

Bu çalışmada derviş tasvirleri resimsel nitelikleri, giyim-kuşamları ve taşıdıkları simgesel ve işlevsel özellikli kuşam unsurları açısından değerlendirilmiştir. Özellikle giyim-kuşam ve simgesel anlamlar yüklü liturjik objeleri ile dikkat çeken bir zümre olan dervişlerin çok sayıda resme konu edildikleri görülür. Gerek tek figür gerekse kalabalık figürlü kompozisyonlarda yansıtılan bu dervişlerin çoğu zaman hangi tarikata mensup olduklarını kesin bir şekilde belirlemek mümkün değildir. Bu dervişlerin kimliklerinin belirlenmesinde bazı tasvirlerde bulunan tanımlayıcı yazıların (Torlak, santon, pelerin, hermite, Bektashi gibi) yanı sıra tasvirlerin giyim-kuşam özellikleri ile taşıdıkları nefir, kaşağı, kaşık, şiş, teberli asa, keşkül, palheng taşı, teslim taşı, kamberiye, cilbend gibi liturjik öğelerin de tanımlanması yardımcı olmaktadır. Birçok tarikatta nefir, keşkül, kaşık, şiş gibi kuşam öğelerinin benzer şekilde kullanıldığını görülmektedir. Figürlerin giyim-kuşam biçimleri değişkenlik göstermekle birlikte post, mengüş gibi ortak unsurların da var olduğu anlaşılmaktadır. Özellikle çeşitlilik gösteren zengin bir baş giyimi dikkati çekmektedir. Tasvirlerde boyuna asılan teslim taşının Bektaşi dervişlerini belirleyen en açık sembolik öğe olduğu söylenebilir. Bu çalışmada özellikle açıklayıcı yazı ile Bektaşi olarak tanımlanmış tasvirlere yoğunlaşılarak bunlardaki giyim-kuşam tür ve biçimlerinin tanımlanması, resimlerin kronolojik gelişimlerinin izlenmesi, resimsel özelliklerinin belirlenmesinin yanı sıra taşıdıkları liturjik eşya geleneğinin de belirlenmesi amaçlanmaktadır. Çalışma evreni yayın ve elektronik ortamda açık erişime izin verilen Bektaşi tasvirleri ile sınırlı olup diğer derviş zümreleri kıyaslama amaçlı kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan görsellerin Ayrıca derviş tasvirlerindeki giyim öğeleri ve liturjik eşyalar günümüze ulaşan taşınabilir kültür varlıkları ile karşılaştırıldığında biçimsel benzerlik ve farklılıkların olduğu da görülmektedir.

🔖

Cite This Article

Çetin, Ö. H. (2026). Bektashi Depictions with Clothing and Liturgical Elements. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 29, 351–381. https://doi.org/10.53683/gifad.1772296

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (28)

  1. Ağırdemir, Erdoğan. “Bektaşilikte Tac Çeşitleri ve Anlamları”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 60 (2011), 365-378.
  2. Aslan, Mustafa. “Bektaşiliğin Yasaklı Yılları: Mücadele Yöntemleri ve Alınan Tedbirler”, KSÜSBD, 20:3 (2023), 864-888. Babinger, Franz. “Anadolu’da İslamiyet İslâm Tedkikatının Yeni Yolları”, çev. Ragıp Hulusi, Anadolu’da İslamiyet, 11-37, İstanbul: Eko Matbaası, 1996.
  3. Birge, John Kingsley. Bektaşilik Tarihi. çev. Reha Çamuroğlu, İstanbul: Anadolu Matbaacılık, 1991.
  4. Brown, John, P. The Dervishes; Or, Oriental Spiritualism. London: Trubner and Co., 1868.
  5. Çal, Halit. 17-20. Yüzyıl Mezar Taşlarında Bektaşilik, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 104 (2022), 491-551.
  6. Erol, Elif Ceylan. “ Tarikat Eşyalarında Süsleme ve Sembolizm Üzerine Bir Deneme”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 100 (2021), 621-653.
  7. Eyüpoğlu, İsmet. Z. Bütün Yönleriyle Bektaşilik-Alevilik. İstanbul: Yelken Matbaası, 1980. Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu. nşr. Orhan Şaik Gökyay, 1. kitap, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1995.
  8. Faroqhi, Süreyya. Anadolu’da Bektaşilik. İstanbul: Simurg Kitapçılık, 2023.
  9. Gölpınar, Abdulbaki. Menakıb-ı Hâce-i Cihan, Türkiyat Mecmuası III (1935), 129-132.
  10. Gölpınarlı, Abdulbaki. Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 2004.
  11. Gültekin, Sadullah. “Eski Türk İnançları ve Kalenderîlik Bağlamında Osmanlı Topraklarında Vegan Sufiler: Etyemezler”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 92 (2019), 9-42.
  12. Hoş Gör ya Hû Osmanlı Kültüründe Mistik Semboller Nesneler. haz: Ekrem Işın, Selahattin Özpalabıyıklar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
  13. Karamustafa, T.Ahmet. “Menakıb-ı Hoca-i Cihan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/108-110. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
  14. Köprülü, Fuat. “Türk İstilasından Sonra Anadolu Tarih-i Dinisine Bir Nazar ve Bu Tarihin Menbaları”, Anadolu’da İslamiyet, 41-122, İstanbul: Eko Matbaası, 1996. Köprülüzade, M. Fuat. Influence du Chamanisme Turco-Mongol Sur Les Ordres Mystiques Musulmans. İstanbul: İstanbul Darülfünunu Türkiyat Enstitüsü Muhtıraları, 1929.
  15. Kürkman, Garo, Armenian Painters in the Ottoman Empire 1600-2004. II Volume, İstanbul: Matusalem Publications, 2004.
  16. Melikoff, Irene, Uyur İdik Uyardılar. çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cem Yayınevi, 1993.
  17. Noyan, Bedri, “Alevilik ve Bektaşilikte Sofra Adabı”, Cem Dergisi, 26 (1993), 7-10.
  18. Jong, Frederick de. “Bektaşilik’te İkonografi”, Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali, 251-276, Ankara: Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, 2005.
  19. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sufilik Kalenderiler (XIV-XVII. Yüzyıllar). Ankara: TTK Basımevi, 1992.
  20. Pakalın, M. Zeki, “Arakiye”, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. I: 64, İstanbul: MEB. Yayınları, 1993.
  21. Şahin, Haşim. “Seyyid Ali Sultan”. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/ 48-50, İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Thierry, Zarcone. “Bektaşiyye”, Encyclopedia of Islam, 3/21-30, Leiden: Brill, 2014.
  22. Tosun, Necdet, Derviş Keşkülü, İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
  23. Yolcu, Mehmet Ali- Celepoğlu, K. Saygın. Trakya’da yaşayan Amuca Bektaşilerinde nevruz erkânı, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi. 13 (2020), 1003-1024.
  24. http://www.sothebys.com/ E.T. 24.03.2023
  25. https://www.nypl.org/ E.T: 25.06.2024
  26. https://www.bnf.fr/en/gallica-bnf-digital-library E.T: 16.04.2025
  27. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11121712?page=12,13 E.T: 16.04.2025
  28. https://www.vam.ac.uk/?srsltid=AfmBOoqDCVOjdA8k4N71snys43W_SiOUB_g3zTpOIsvHn38jtixe5tB8 E.T: 03.07. 2025