Journals / Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 2

The Meaning and Scope of Qiyas in al-Jassas’s Understanding of Usul: An Analysis within Framework of al-Fusul

Cessâs’ın Usul Anlayışında Kıyasın Anlam ve Kapsamı: el-Fusûl Çerçevesinde Bir İnceleme

Ali Butur(Giresun Üniversitesi İlahiyat Fakültesi)0000-0001-9463-5127
Pages
870–884
Publication Date
2026-07-16
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Thus, how qiyas is understood and what it means as a method of obtaining a religious ruling in Hanafi circles has been examined through the example of Abu Bakr al-Jassâs.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The primary objective of Islamic society is the ideal of living a life in conformity with the Divine Will.
📊
Key Findings & Data:The ongoing life makes it necessary to have new provisions in a way, so that religion can be lived.
💡
Conclusion & Impact:Thus, how qiyas is understood and what it means as a method of obtaining a religious ruling in Hanafi circles has been examined through the example of Abu Bakr al-Jassâs.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Kıyas · İctihad · Cessâs

Abstract

The primary objective of Islamic society is the ideal of living a life in conformity with the Divine Will. The ongoing life makes it necessary to have new provisions in a way, so that religion can be lived. However, with the end of the God’s revelations to the prophet after his death, the problem of finding solutions to newly encountered problems in accordance to God’s will, emerged. Although the solutions cultivated after the end of revelation are based on aural knowledge to a certain extent, obtaining these solutions by rational methods has been the focus of theological discussions. Off the all these methods, analogical qiyas is the most predominant method in usul al-fıkq works. In this study, an evaluation about the meaning and scope of qiyas, which stands out as a method of obtaining fiqh information in Hanafi methodology, based on al-Fusûl fî’l-usûl, which is the oldest Hanafi method work that has survived to the present day, is made. Thus, how qiyas is understood and what it means as a method of obtaining a religious ruling in Hanafi circles has been examined through the example of Abu Bakr al-Jassâs.

Özet

İslam toplumunun temel amacı, Allah’ın muradına uygun bir hayat yaşama düşüncesidir. Devam eden hayat, dinin yaşanabilmesi için bir şekilde yeni hükümler elde etmeyi zorunlu hale getirir. Ancak Hz. Peygamber’in vefatından sonra tevkîfin sona ermesiyle yeni karşılaşılan meselelere ilahî murada uygun çözümler elde etme problemi ortaya çıkmıştır. Vahyin sona ermesinin ardından bu tür meseleler için geliştirilen çözümler belli oranlarda semʻî bilgilere dayansa da bu çözümlerin daha çok aklî yöntemlerle elde edilmesi teolojik tartışmaların odağı olmuştur. Bu yöntemler arasında özellikle “analojik kıyas” fıkıh usulü eserlerinde azımsanamayacak bir alan işgal eder. Bu çalışmada özellikle Hanefî metodolojide fıkhî bir bilgi elde etme yöntemi olarak öne çıkan kıyasın, Ebû Bekîr el-Cessâs’ın telif ettiği ve günümüze ulaşan en eski Hanefî usul eseri olan el-Fusûl fi’l-usûl’den hareketle anlam ve kapsamına dair bir değerlendirme yapılmıştır. Böylece Hanefî çevrelerde şerʻî bir hüküm elde etme yöntemi olarak kıyasın nasıl anlaşıldığı ve ne ifade ettiği Ebû Bekîr el-Cessâs örneği üzerinden incelenmiştir.

🔖

Cite This Article

Butur, A. (2026). The Meaning and Scope of Qiyas in al-Jassas’s Understanding of Usul: An Analysis within Framework of al-Fusul. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 2, 870–884. https://doi.org/10.53683/gifad.1871521

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (50)

  1. Algül, Adnan - Bölükbaş, Emre. "Cessâs’a Göre İlletin Tahsisi". EKEV Akademi Dergisi 24/83 (2020): 1-30.
  2. Apaydın, Yunus. “Kıyas”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. XXV/529-539. Ankara, 2002.
  3. Apaydın, H. Yunus. Fıkhın Kaynakları (Nass ve İçtihat). 2. Baskı. Ankara: Ay Yayınları, 2018.
  4. Basrî, Ebu’l-Hüseyin. el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  5. Basrî, Ebu’l-Hüseyin. Şerhu’l-Umed. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1990.
  6. Başoğlu, Tuncay. Hicrî Beşinci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
  7. Bilmen, Ömer Nasuhi. Fıkıh İlmi ve İslâm Hukuku Terimleri Sözlüğü. haz. Abdullah Kahraman. 2. Baskı. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2017.
  8. Boynukalın, Mehmet. Hanefî Fıkıh ve Usulünün Doğuşu: Şeybanî'nin el-Asl Adlı Eserinin Tanıtım ve Tahlili. 2. Baskı. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
  9. Butur, Ali. Fıkıh Usûlünde Kıyas -Cessas Ve Kâdî Abdülcebbâr Mukayesesi-. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2024. Büyük Haydar Efendi. Usûl-i Fıkıh Dersleri. 1 Cilt. İstanbul: Üç Dal Neşriyat, 2. Basım, ts.
  10. Cessâs, Ebûbekir. Ahkâmu’l-Kûr’an. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1985.
  11. Cessâs, Ebûbekir. el-Fusûl fî’l-usûl. thk. Muhammed Muhammed Tahir. 2 Cilt. Lübnan: Dâr’ul-Kutub’l-İlmiyye, 2010a.
  12. Cessâs, Ebûbekir. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. Beyrut: Dâru’s-Sirâc, 2010b.
  13. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdillâh. el-Varakât. thk. Abdüllatîf Muhammed el-Abd. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1397/1977.
  14. Çil, Mustafa. İçtihadda Hata-İsabet Tartışması. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2010.
  15. Çüçen, A. Kadir. Klâsik Mantık. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 3. Basım, 2012.
  16. Dönmez, İbrahim Kâfi. Fıkıh Usulü İncelemeleri. ed. Tuncay Başoğlu. 2. Basım. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
  17. Duman, Soner. Cessâs’ın “el-Fusûl-fi’l-usûl” Adlı Eserinde İllet Kavramı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
  18. Duman, Soner. İmam Şâfiî'nin Kıyas Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2. Basım, 2017.
  19. Duman, Soner. “Usûlü’l-Fıkh”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. XLII/218-220. İstanbul, 2012. El-Tobgui, Carl Sharif. “The Epistemology of Qiyas and Taʻlil between the Muʻtazilite Abu’l-Husayn al-Basri and Ibn Hazm al-Zahiri”. UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law 2/2 (Spring/Summer 2003): 281-354.
  20. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Eser Kitapevi, 1979.
  21. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 4. Basım, 2005.
  22. Esen, Bilal. Hanefî Usûlcülerinde İctihad Teorisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
  23. Gazzalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-Kıstâsü’l-müstakîm. çev. İbrahim Çapak. 1 Cilt. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2016.
  24. Gazzalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1324.
  25. Gazzalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Mustasfâ İslam Hukuk Metodolojisi. çev. Yunus Apaydın. 2 Cilt. İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım, 2006.
  26. Hallaq, Wael B. A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunni Usul al-fiqh. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
  27. Hallaq, Wael B. “Sünnî Fıkhî Kıyasında Analojik Olmayan Kanıtlar”. çev. Bilal Aybakan. İLAM Araştırma Dergisi. 3/2 (1998): 167-181.
  28. Honig, Richard. Hukuk Başlangıcı ve Tarihi. çev. M. Yavuz. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 2. Basım, ts.
  29. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali Ensârî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
  30. Kâdı Abdulcebbar, İmaduddîn Ebi’l-Hasen Abdulcebbar b. Ahmed. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîdi ve’l-adl. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1963.
  31. Kahraman, Abdullah vd. (ed.). İmam Serahsî'nin Usûl Anlayışı: Serahsî'nin Usûlünün Temel Konularına Genel Bakış. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2023.
  32. Karakuş, Bahaddin. “Mu‘tezilî Görüşlerin Cessâs’ın Usûl Düşüncesine Etkisi Üzerine Bir İnceleme”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 34 (2024): 142-169.
  33. Karakuş, Bahaddin. Mu'tezile Fıkıh Usûlünün Hanefî Usûlüne Etkisi (Hicrî II-VI. Asırlar). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2025.
  34. Kâtibî el-Kazvînî, Necmüddîn Ali b. Ömer (öl. 675/1277). Kâtibî Şemsiyye Risâlesi: Tahkik, Çeviri ve Şerh. çev. ve thk. Ferruh Özpilavcı. 1. Baskı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
  35. Köksal, Asım Cüneyd. Fıkıh Usulünün Mahiyeti ve Gayesi. İstanbul: İsam, 4. Basım, 2021.
  36. Özdemir, İbrahim. Fıkıh Usûlünde Ta’lîl Tartışmaları (Hicrî IV-VIII Asırlar). İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
  37. Peşe, Ahmet Muhammet. “Asıllarla İstidlâl’in Klasik Hanefî Usûl Düşüncesindeki Yeri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 27 (01 Temmuz 2017): 349-365.
  38. Serahsî, Ebû Bekir Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl. Usûlü’s-Serahsî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1993.
  39. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. Cimâʿu’l-ʿilm. [y.y.]: Dârü'l-Âsâr, 1. Basım, 2002.
  40. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1. Basım, 1938.
  41. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. Şerhu’r-Risale li’l-İmam eş-Şâfiî. 2 Cilt. Kuveyt: Darü’z-Zahiriyye, 2021.
  42. Şa’bân, Zekiyyüddîn. İslam Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-fıkh). çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 11. Basım, 2009.
  43. Şevkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. Muhammed Havlânî. İrşâdü’l-fuhûl. Kahire: Matbaatü’s-Saâde, 1. Basım, 1327.
  44. Taylan, Necip. Anahatlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2. Basım, 2008.
  45. Tehânevî, Muhammed b. A’la b. Ali b. Muhammed el-Hanefî. Keşşâfu ıstılahâti’l-fünûn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütüb’l-ilmiyye, 1998.
  46. Turay, Fatih. Gazzâlî’nin Kıyas Anlayışında Münâsebe Kavramı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2012.
  47. Türcan, Talip. İslam Hukuk Biliminde Hukuk Normu. Ankara: Ankara Okulu, 1. Basım, 2003.
  48. Yerlikaya, Ünal. Hanefî İllet Teorisi -Sebep ve Şart Kavramlarıyla İlişkisi ve Hukukî Düzenlemelere Ekisi-. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
  49. Yetkin, Hacer. Hanefî Usûlünün Kurucularından Debûsî ve Usûl Anlayışı. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2017.
  50. Honig, Richard. Hukuk Başlangıcı ve Tarihi. çev. M. Yavuz. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 2. Basım, ts.