SavedAdd your journal

Journals / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 88

Influenza in Türkiye from the Ottoman Empire to the Republic (1888–1927)

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Grip Hastalığı (1888-1927)

Hasan Demirci(BATMAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-7801-2963
Pages
101–126
Publication Date
2026-02-26
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Using periodicals and archival documents from the era, an attempt has been made to paint a comprehensive picture of the disease.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study aims to reveal the cases of influenza in Türkiye from the late Ottoman Empire to the early years of the Republic, the course of the disease and its effects, and the measures taken, based on scientific data.
📊
Key Findings & Data:Influenza, which began to appear all over the world in ancient times, became known as the 1918 Spanish flu and caused the deaths of millions of people.
💡
Conclusion & Impact:Using periodicals and archival documents from the era, an attempt has been made to paint a comprehensive picture of the disease.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Osmanlı Devleti · Cumhuriyet · Türkiye

Abstract

This study aims to reveal the cases of influenza in Türkiye from the late Ottoman Empire to the early years of the Republic, the course of the disease and its effects, and the measures taken, based on scientific data. Influenza, which began to appear all over the world in ancient times, became known as the 1918 Spanish flu and caused the deaths of millions of people. Influenza was seen in continents such as Asia, Europe and America, and began to appear in Turkish lands in the 19th century. This study discusses influenza cases and their effects in Türkiye from the 1880s to 1927, both seasonal and epidemic. Using periodicals and archival documents from the era, an attempt has been made to paint a comprehensive picture of the disease.

Özet

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar Türkiye’de grip hastalığı vakalarını, hastalığın seyrini ve etkileri ile alınan tedbirleri bilimsel veriler ışığında ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Eski çağlardan itibaren dünyanın her yerinde görülmeye başlayan grip, adından 1918 İspanyol gribi ile söz ettirmiş ve milyonlarca insanın ölümüne neden olmuştur. Grip, Asya, Avrupa ve Amerika gibi kıtalarda görülmekle birlikte XIX. yüzyıldan itibaren Türk topraklarında da adından söz ettirmeye başlamıştır. Bu çalışmada 1880’li yıllardan 1927 yılına kadar Türkiye’de mevsimsel ve salgın halinde görülen grip vakalarından ve etkilerinden bahsedilmiştir. Dönemin süreli yayınları ile arşiv belgeleri kullanılarak bir hastalığın bütünsel olarak panoraması çizilmeye çalışılmıştır.

🔖

Cite This Article

Demirci, H., *, H. D. (2026). Influenza in Türkiye from the Ottoman Empire to the Republic (1888–1927). Tarih Dergisi, Sayı: 88, 101–126. https://doi.org/10.26650/iutd.1807226

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (177)

  1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) google scholar
  2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
  3. Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT) google scholar
  4. Dâhiliye Nezareti Umûr-ı Mahalliye ve Vilayat Müdürlüğü Evrakı (DH. UMVM) google scholar
  5. İrade Dâhiliye (İ.DH) google scholar
  6. Maarif Nezareti Tedrisat-ı İbtidaiye Kalemi (MF. İBT)google scholar
  7. Sadaret Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı (A-} MKT. MHM) google scholar
  8. Şûra-yı Devlet Evrakı (ŞD) google scholar
  9. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y. MTV) google scholar
  10. Yıldız Perakende Evrakı Askerî Maruzat (Y. PRK. ASK)google scholar
  11. Yıldız Perakende Umumî (Y. PRK. UM) google scholar
  12. Yıldız Sadaret Hususi Evrakı (Y. A. HUS) google scholar
  13. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi google scholar
  14. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik (TDA) google scholar
  15. TBMM Zabıt Ceridesi google scholar
  16. Arda, Berna, Acıduman, Ahmet, “Türk’ün H1N1’le İlk İmtihanı: 1918-19 İnfluenza Pandemisinin Ülkemizdeki Görünümü”, Klinik Gelişim, Cilt: 23, Sayı: 3, 2010, s. 28-35. google scholar
  17. Avanzade M. Süleyman, İspanyol Nezlesi, Evkaf Matbaası, 1336. google scholar
  18. Beveridge, W.I.B., “The Chronicle of Influenza Epidemics”, History and Philosophy of the Life Sciences, Vol. 13, No. 2 (1991), s. 223-234. google scholar
  19. Crawford, Dorothy H., Virüsler Kısa Bir Giriş, (Çev.: Yonca Aşçı Dalar), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2023. google scholar
  20. Doktor Camillo Trombetta, Gripin Vaki ve Şafi Tedavisinde Biyoplastina Seronu, Kader Matbaası, İstanbul 1928. google scholar
  21. Ertekin, Cumhur, Tıbbın Öyküsü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2020. google scholar
  22. Hacker, Jörg, İnsanlar, Salgınlar ve Mikroplar, Enfeksiyonlar ve Patojenleri, (Çev.: Beste Hertsch-Max Florian Hertsch), Runik Kitap, İstanbul 2020. google scholar
  23. Lina, Bruno, “History of Influenza Pandemics”, Paleomicrobiology, Past Human Infections, (Ed: Didier Raoult-Michel Drancourt), Springer-Verlag, Berlin Heidelberg 2008, s. 199-211. google scholar
  24. Mouritz, A., “The Flu” A Brief History of Influenza in U.S. America Europe Hawaii, Hawaii 1921. google scholar
  25. Nikiforuk, Andrew, Mahşerin Dördüncü Atlısı, Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi, (Çev.: Selahattin Erkanlı), İletişim Yayınları, İstanbul 2020. google scholar
  26. Özdemir, Hikmet, Salgın Hastalıklardan Ölümler (1914-1918), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005.google scholar
  27. Raif Hasan, İspanyol Nezlesi, Samsun Matbaası, 1335.google scholar
  28. Reports on Public Health And Medical Subjects. No. 4., Report on The Pandemic of Influenza, 1918-19, Ministry of Health, Published By His Majesty’s Stationery Office, London 1920. google scholar
  29. Saunders-Hastings, Patrick R., Krewski, Daniel, “Reviewing the History of Pandemic Influenza: Understanding Patterns of Emergence and Transmission”, Pathogens, Volume: 5, Issue: 4, 2016, s. 66 (toplam 19 sayfa). google scholar
  30. Sherman, Irwin W., Dünyamızı Değiştiren On İki Hastalık, (Çev.: Emel Tümbay-Mine Anğ Küçüker), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2019.google scholar
  31. Şemseddin Sâmi, Kâmus-ı Türkî, İkinci Cild, İkdâm Matbaası, Dersaadet 1318. google scholar
  32. Şerefeddin Mağmumi, Kâmûs-ı Tıbbî, İkinci Cild, Osmanlı Matbaası, Kahire 1329. google scholar
  33. Temel, Mustafa Kemal, 1918 Grip Pandemisi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2012.google scholar
  34. Vaughan, Warren T., Influenza An Epidemiologic Study, Baltimore, MD, The American Journal Of Hygiene, 1921. google scholar
  35. Winternitz, M. C., Wason, Isabel M., McNamara, Frank P., The Pathology of Influenza, New Haven, Yale University Press, London 1920. google scholar
  36. Yıldırım, Nuran, “Covid-19 Pandemisinden Tarihe Bakış Dünyada ve Türkiye’de İnfluenza/Grip Epidemileri ve Pandemileri”, Covid-19 Pandemisinde Hastalık/Hastane Yönetimi, (Ed: Ramazan Özdemir, Teoman Aydın, Özlem Su Küçük), Bezmialem Vakıf Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2021, s. 13-72. google scholar
  37. Yolun, Murat, İspanyol Gribinin Dünya ve Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adıyaman 2012. google scholar
  38. Yolun, Murat, Kopar, Metin, “The Impact of The Spanish Influenza on The Ottoman Empire”, Belleten, Cilt: 79, Sayı: 286, Aralık 2015, s. 1099-1120. google scholar
  39. Doktor Ekrem Emin, “Sıhhi Muhasebe: Grip Hastalığı ve Korunma Çareleri”, Akşam, 14 Kânun-ı sâni/Ocak 1927, s. 3. google scholar
  40. “Sıhhiye Müdürünün Nazar-ı İbretine/İzmir’de Gripten Mektepler Tatil Ettiler!”, Akşam, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  41. “Kozlu’da İspanyol Nezlesi”, Akşam, 4 Kânun-ı evvel 1334/4 Aralık 1918. google scholar
  42. “İspanyol Nezlesi”, Akşam, 12 Teşrin-i sâni 1334/12 Kasım 1918. google scholar
  43. Doktor Hüsameddin, “İspanyol Nezlesi/Tarz-ı Sirayet ve İntişar ve Vikaye Çareleri-2”, Akşam, 2 Kânun-ı evvel 1334/2 Aralık 1918. google scholar
  44. Doktor Hüsameddin, “İspanyol Nezlesi/Tarz-ı Sirayet ve İntişar ve Vikaye Çareleri-3”, Akşam, 4 Kânun-ı evvel 1334/4 Aralık 1918. google scholar
  45. “Belçika ve Fransa’da: İspanyol Nezlesi Yine Baş Gösterdi”, Akşam, 12 Kânun-ı sâni 1338/12 Ocak 1922.google scholar
  46. “İstanbul’da İspanyol Nezlesi”, Akşam, 18 Kânun-ı sâni 1338/18 Ocak 1922. google scholar
  47. “İspanyol Nezlesi”, Akşam, 20 Kânun-ı sâni 1338/20 Ocak 1922. google scholar
  48. “İspanyol Nezlesi Tevessü Ediyor”, Akşam, 22 Teşrin-i evvel 1334/22 Ekim 1918. google scholar
  49. “İspanyol Vebadan Tehlikeli”, Akşam, 28 Kânun-ı evvel 1335/28 Aralık 1919. google scholar
  50. “İspanyol Salgını Başladı”, Alemdar, 29 Kânun-ı evvel 1335/29 Aralık 1919. google scholar
  51. “Ekrem Bey’in Vesayası”, Alemdar, 29 Kânun-ı evvel 1335/29 Aralık 1919. google scholar
  52. “İspanyol Nezlesi”, Alemdar, 2 Kânun-ı sâni 1336/2 Ocak 1920. google scholar
  53. “İspanyol Nezlesi Yüzünden”, Alemdar, 12 Kânun-ı sâni 1336/12 Ocak 1920. google scholar
  54. “Meclis-i Ali-i Sıhhi ve İspanyol Nezlesi”, Alemdar, 17 Kânun-ı evvel 1334/17 Aralık 1918. google scholar
  55. “İspanyol Nezlesinden”, Alemdar, 22 Kânun-ı evvel 1334/22 Aralık 1918. google scholar
  56. “İzmir’de Grip”, Cumhuriyet, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  57. “Avrupa’daki Grip Vukuatı”, Cumhuriyet, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  58. “Grip Salgını Var Mı, Yok Mu?”, Cumhuriyet, 9 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  59. “Sıhhiye Vekili Refik Bey’in Grip Salgını Hakkında Beyanatı”, Cumhuriyet, 13 Kânun-ı sâni/Ocak 1927.google scholar
  60. “Grip Salgın Halindedir”, Cumhuriyet, 8 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  61. “Grip Mikrobu”, Cumhuriyet, 5 Şubat 1927. google scholar
  62. “Mekteplerde Grip”, Cumhuriyet, 15 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  63. “Hastalık Haftası”, Cumhuriyet, 30 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  64. “Maarif Emini Mekteplerde Hastalık Yok, Diyor”, Cumhuriyet, 3 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  65. “Mevsim Hastalıkları”, Cumhuriyet, 1 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  66. “Gripten Vefiyat”, Cumhuriyet, 7 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  67. “İspanyol Nezlesi”, Genç Anadolu, Sene: 1, Sayı: 6, 31 Mart 1338/1922. google scholar
  68. Doktor Server Kâmil, “İspanyol Nezlesi”, Genç Dernekleri, Sene: 3, Sayı: 22, 1 Mart 1336/1920, s. 66-67.google scholar
  69. “Korkunç Bir Afet: İspanyol Nezlesine İlan-ı Harp/Ne Yapmalıyız?”, Hadisat, 19 Kânun-ı evvel 1334/19 Aralık 1918. google scholar
  70. “Haftaname”, İştihad (Eski İctihad), Numero: 135, s. 2884. google scholar
  71. “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 7 Kânun-ı sâni 1336/7 Ocak 1920. google scholar
  72. “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 4 Mart 1336/1920.google scholar
  73. “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 12 Kânun-ı sâni 1336/12 Ocak 1920. google scholar
  74. “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 13 Şubat 1336/1920.google scholar
  75. “İspanyol Nezlesi”, Peyam-Sabah, 20 Şubat 1336/1920.google scholar
  76. “Şehrimizdeki Hastalıklar: Nezlenin Tahribatı”, İleri, 15 Şubat 1338/1922. google scholar
  77. “Yine İspanyol Tehlikesi”, İleri, 19 Kânun-ı sâni 1338/1922. google scholar
  78. “İnfluenza Mikrobu”, Maarif, İkinci Cild, Numero 28, 20 Şubat 1307/3 Mart 1892, s. 22-23. google scholar
  79. “Mevadd-ı Tıbbiye/İnfluenza”, Maarif, Birinci Sene, Numero 21, 14 Cemazielahir 1309/15 Ocak 1892, s. 331. google scholar
  80. “Grip Azalıyor !”, Milliyet, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927.google scholar
  81. “Grip Kalmadı !”, Milliyet, 10 Şubat 1927. google scholar
  82. “Mektepler Kapanmayacak Mı”, Milliyet, 2 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  83. “Grip Her Tarafta Salgın”, Milliyet, 14 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  84. “Grip Salgını Müthiş !.”, Milliyet, 9 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  85. “Hastalığın Salgın Halinde Olduğu Muhakkak !”, Milliyet, 12 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  86. “Grip Salgını”, Milliyet, 13 Kânun-ı sâni/Ocak 1927.google scholar
  87. “Grip Cenapları Semt Değiştiriyor!”, Milliyet, 16 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  88. “İzmir’de Grip”, Milliyet, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927.google scholar
  89. “Mekteplerde Hastalık”, Milliyet, 31 Kânun-ı evvel/Aralık 1926. google scholar
  90. “Mekteplerde Grip Hastalığı”, Milliyet, 9 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  91. “Mektepler Kapanmayacak”, Milliyet, 6 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  92. “Son Çare: Mekteplerin Sıhhati Murakabe Edilecek”, Milliyet, 14 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  93. “Merak Etmeyiniz !”, Milliyet, 21 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  94. “Kış ve İnfluenza”, Servet-i Fünûn, Numero: 828, 22 Şubat 1322/7 Mart 1907 s. 342-343. google scholar
  95. “Musahabe: İnfluenza”, Servet-i Fünûn, On Altıncı Sene, Otuz İkinci Cild, Numero: 828, 22 Şubat 1322/7 Mart 1907 s. 338-339. google scholar
  96. Doktor Edhem, “İnfluenza Var Mı Yok Mu ?”, Servet-i Fünûn, On Beşinci Sene, Yirmi Dokuzuncu Cild, Numero: 732, 21 Nisan 1321/5 Mayıs 1905, s. 51-54.google scholar
  97. M. Sadık, “Musahabe-i Fenniye/İnfluenza Yine Kendini Gösterdi”, Servet-i Fünûn, Sekizinci Sene, On Beşinci Cild, Numero: 369, 26 Mart 1314/7 Nisan 1898, s. 74-75.google scholar
  98. Kadri, “Musahabe-i Fenniye/İnfluenza”, Servet-i Fünûn, Altıncı Sene, On İkinci Cild, Numero: 301, 5 Kânun-ı evvel 1312/17 Aralık 1896, s. 234-235. google scholar
  99. M. Sadık, “Musahabe-i Fenniye/İnfluenza”, Servet-i Fünûn, Dördüncü Sene, Sekizinci Cild, Numero: 207, 16 Şubat 1310/28 Şubat 1895, s. 387-388. google scholar
  100. “Aşı Yapılacak”, Son Saat, 10 Kânun-ı evvel 1341/10 Aralık 1925. google scholar
  101. “Grip Salgını”, Son Saat, 14 Kânun-ı sâni/Ocak 1927.google scholar
  102. “Mekteplerde Grip”, Son Saat, 17 Kânun-ı evvel 1341/17 Aralık 1925. google scholar
  103. “Mekteb-i Harbiyenin Tatili”, Son Telgraf, 17 Şubat 1341/1925. google scholar
  104. “Mekteplerde Grip Var”, Son Telgraf, 3 Şubat 1341/1925.google scholar
  105. “Grip Salgın Halinde/İptidaî Mektepleri Tatil”, Son Telgraf, 9 Şubat 1341/1925. google scholar
  106. “Gripten Yine Tatil”, Son Telgraf, 10 Şubat 1341/1925.google scholar
  107. “Mektep Tatilleri Bitti Mi, Bitmedi Mi ?”, Son Telgraf, 14 Şubat 1341/1925. google scholar
  108. “Sâri Hastalıklar/İstanbul’DA Grip”, Son Telgraf, 15 Şubat 1341/1925. google scholar
  109. “Mektepler Açılıyor”, Son Telgraf, 20 Şubat 1341/1925.google scholar
  110. “İspanyol Nezlesinin Mikrobu”, Tesvir-i Efkâr, 13 Temmuz 1334/1918. google scholar
  111. Bakteriyolog Doktor Osman Şerafeddin, “İspanyol Hastalığı Nedir ?İnfluenza”, Tesvir-i Efkâr, 14 Temmuz 1334/1918, s. 2. google scholar
  112. “İspanyol Nezlesi İstanbul’da”, Tesvir-i Efkâr, 14 Temmuz 1334/1918. google scholar
  113. “Grip Kalmadı”, Tevhid-i Efkâr, 26 Şubat 1341/1925.google scholar
  114. “Grip Salgın!”, Tevhid-i Efkâr, 13 Şubat 1341/1925. google scholar
  115. “Darülfünun da Tatil Edildi”, Tevhid-i Efkâr, 13 Şubat 1341/1925. google scholar
  116. “Sinemalarda Kapatılacak Mı ?”, Tevhid-i Efkâr, 15 Şubat 1341/1925. google scholar
  117. Doktor Bakteriyolog Osman Şerafeddin, “Musahabe-i Tıbbiye/Grip-İspanyol Nezlesi”, Tevhid-i Efkâr, 12 Şubat 1338/1922, s. 3. google scholar
  118. “İspanyol Nezlesi/Salgın Halinde Fakat Vefiyat Pek Az”, Tevhid-i Efkâr, 3 Şubat 1338/1922. google scholar
  119. “İspanyol Nezlesi Tehlikesi !”, Tevhid-i Efkâr, 15 Kânun-ı sâni 1338/15 Ocak 1922. google scholar
  120. “İspanyol Nezlesi/Şehrimizde İcra-yı Hükme Başladı”, Tevhid-i Efkâr, 17 Kânun-ı sâni 1338/17 Ocak 1922.google scholar
  121. “İspanyol Nezlesi Devam Ediyor”, Tevhid-i Efkâr, 20 Kânun-ı sâni 1338/20 Ocak 1922. google scholar
  122. “Şuun-ı Tıbbiye: İspanyol Nezlesi Artıyor”, Tevhid-i Efkâr, 21 Kânun-ı sâni 1338/21 Ocak 1922. google scholar
  123. “(Grip) Hastalığı”, Tevhid-i Efkâr, 16 Şubat 1338/1922.google scholar
  124. “Grip Arttı”, Vakit, 15 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  125. “Grip Azalıyor”, Vakit, 10 Şubat 1341/1925. google scholar
  126. “Grip Hastalığı”, Vakit, 26 Şubat 1338/1922. google scholar
  127. “Hastalananlar/Mekteplerde Talebe Beşte İkiye İndi”, Vakit, 30 Kânun-ı evvel/Aralık 1926. google scholar
  128. “Grip Salgını/Şiddetli Bir Surette Devam Ediyor”, Vakit, 7 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  129. “Grip Salgını Hakkında Sıhhiye Vekilimizin Ajans Muhabirine Beyanatı”, Vakit, 13 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  130. “(Grip) Salgını”, Vakit, 13 Şubat 1338/1922. google scholar
  131. “Grip Salgını”, Vakit, 14 Şubat 1338/1922. google scholar
  132. “Mektepler Yine Kapatılacak Mı ?”, Vakit, 25 Şubat 1341/1925. google scholar
  133. “Bütün Mektepler Kapatıldı”, Vakit, 13 Şubat 1341/1925.google scholar
  134. “Bütün Mektepler Kapatılıyor”, Vakit, 11 Şubat 1341/1925. google scholar
  135. “Grip Tehlikesi”, Vakit, 5 Şubat 1341/1925. google scholar
  136. “Gripe Karşı”, Vakit, 23 Kânun-ı sâni/Ocak 1927. google scholar
  137. “İspanyol Hastalığı-Mektepler”, Vakit, 2 Kânun-ı sâni 1335/2 Ocak 1919. google scholar
  138. “İspanyol Nezlesi Azalıyor”, Vakit, 16 Kânun-ı sâni 1335/16 Ocak 1919. google scholar
  139. “İspanyol Nezlesi Vefiyat”, Vakit, 1335/30 Aralık 1919.google scholar
  140. “İspanyol Nezlesi”, Vakit, 6 Kânun-ı sâni 1335/6 Ocak 1919. google scholar
  141. “İspanyol Nezlesi”, Vakit, 7 Kânun-ı sâni 1336/7 Ocak 1920. google scholar
  142. “İspanyol Nezlesi Tekrar Başladı”, Vakit, 9 Kânun-ı evvel 1334/9 Aralık 1918. google scholar
  143. “İspanyol Nezlesi/Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesinin Vesayası”, Vakit, 10 Kânun-ı evvel 1334/10 Aralık 1918.google scholar
  144. “İspanyol’dan Zayiat”, Vakit, 17 Mart 1336/1920. google scholar
  145. “İspanyol Nezlesi”, Vakit, 24 Teşrin-i sâni 1334/24 Kasım 1918. google scholar
  146. “İspanyol Nezlesinin Mikrobu Keşfedildi”, Vakit, 28 Temmuz 1334/1918. google scholar
  147. “İspanyol Nezlesi/Mekteplerde On Gün Müddetle Tatil Kararı”, Vakit, 29 Kânun-ı evvel 1335/29 Aralık 1919.google scholar
  148. “İspanyol Nezlesi”, Vakit, 31 Kânun-ı evvel 1335/31 Aralık 1919. google scholar
  149. “Anadolu’da İspanyol Nezlesi”, Vakit, 15 Teşrin-i evvel 1334/15 Ekim 1918. google scholar
  150. “Mekteplerin Küşadı”, Vakit, 7 Kânun-ı sâni 1335/7 Ocak 1919. google scholar
  151. “Mekteplerin Küşadı”, Vakit, 8 Kânun-ı sâni 1335/8 Ocak 1919. google scholar
  152. “İspanyol Nezlesi Yeniden Başladı”, Vakit, 26 Kânun-ı evvel 1335/26 Aralık 1919. google scholar
  153. “İspanyol Salgını”, Vakit, 5 Şubat 1338/1922. (istatistik)google scholar
  154. “Grip Artıyor”, Vatan, 16 Mart 1340/1924. google scholar
  155. “Aydın’da Grip Salgını”, Vatan, 4 Şubat 1341/1925.google scholar
  156. “İzmir Mektubu/İzmir’de Kuraklık ve Asri Tandır Safası/Grip Salgını”, Vatan, 4 Şubat 1341/1925. google scholar
  157. “Grip Hastalığı”, Vatan, 13 Şubat 1341/1925. google scholar
  158. “Grip Hastalığı”, Vatan, 14 Şubat 1341/1925. google scholar
  159. “Grip Azaldı”, Vatan, 15 Şubat 1341/1925. google scholar
  160. “Grip Salgını”, Vatan, 4 Şubat 1341/1925. google scholar
  161. “Grip Salgını”, Vatan, 7 Şubat 1341/1925. google scholar
  162. “Grip Salgını”, Vatan, 8 Şubat 1341/1925. google scholar
  163. “Grip Salgını”, Vatan, 9 Şubat 1341/1925. google scholar
  164. “Grip Azalmaktadır”, Vatan, 10 Şubat 1341/1925. google scholar
  165. “Grip Hastalığı”, Vatan, 11 Şubat 1341/1925. google scholar
  166. “Grip Hastalığı”, Vatan, 16 Şubat 1341/1925. google scholar
  167. “Adana’da Grip Hafifledi”, Vatan, 17 Şubat 1341/1925.google scholar
  168. “Grip Hastalığı”, Vatan, 20 Şubat 1341/1925. google scholar
  169. “Grip Salgını”, Vatan, 24 Mart 1340/1924. google scholar
  170. “Grip Hastalığı”, Vatan, 26 Şubat 1341/1925. google scholar
  171. “Grip ve Çiçek Hastalıkları”, Yeni Şark, 19 Mart 1338/1922. google scholar
  172. “Çiçek ve Grip Hastalıkları”, Yeni Şark, 16 Şubat 1338/1922. google scholar
  173. “Grip ve Çiçek”, Yeni Şark, 20 Şubat 1338/1922. google scholar
  174. “Hastalık ve Mektepler”, Yeni Şark, 25 Şubat 1338/1922.google scholar
  175. “İspanyol Nezlesi”, Yeni Şark, 18 Kânun-ı sâni 1338/18 Ocak 1922. google scholar
  176. Hüseyin Hayri, “Mevadd-ı Tıbbiye/İnfluenza Mikrobu”, Resimli Gazete, Aded 79, Sene 2 (İkinci Cild), 17 Eylül 1308/29 Eylül 1892, s. 409-413. google scholar
  177. A. Mazhar, “İnfluenza ve Gripli Kışlar”, Mâlûmât, Birinci Sene, Aded 47, 15 Mart 1310/27 Mart 1894, s. 374-375.google scholar