AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThis article examines the state’s walāyah over qiṣāṣ through its theoretical foundations and Ottoman legal practice.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Qiṣāṣ is a penal sanction entailing the execution of the offender in cases of intentional homicide and equivalent physical retaliation in cases of intentional bodily harm, serving as a balanced manifestation of justice. The walāyah over qiṣāṣ denotes the legal authority to demand its enforcement, vested in the heirs of the victim (walī al-qiṣāṣ) according to the Ḥanafī school. Heirs may demand qiṣāṣ, grant a pardon, or reach a settlement (ṣulḥ) for compensation. In the absence of an heir, this authority devolves upon the head of state, pursuant to the prophetic dictum: “The ruler is the guardian of the one who has no guardian.” In such cases, the head of state may demand qiṣāṣ or full blood money (diyah); however, a settlement for less than the full diyah or a gratuitous pardon is deemed invalid as it contradicts the public interest. These juristic principles were strictly applied during the classical Ottoman period. During the Tanzimat era, under the Penal Codes of 1840 and 1851, priority remained with sharʿī adjudication. For victims without heirs, the Fetvāhane affirmed the Sultan’s authority to demand qiṣāṣ or full diyah, after which the Meclis-i Vâlâ determined the statutory punishment and submitted the file for the Sultan’s final decision. Following the 1858 Penal Code, sharʿī and niẓāmī jurisdictions were institutionally differentiated, yet the ultimate sanction remained within the Sultan’s discretion. This dual structure persisted until the end of the Empire. This article examines the state’s walāyah over qiṣāṣ through its theoretical foundations and Ottoman legal practice.
Özet
Kısas, kasten öldürme halinde failin maktule karşılık öldürülmesini; kasten işlenen müessir fiillerde ise mağdurda meydana gelen bedensel zararın benzeriyle failin cezalandırılmasını ifade eden bir yaptırımdır ve adalet ilkesinin dengeli bir tezahürü olarak kabul edilir. Kısas velayeti, kısasın uygulanmasını talep etme yetkisi olup, bu yetkiye sahip olanlar fıkıh literatüründe veliyyü’l-kısas ve benzeri terimlerle anılmaktadır. Hanefî mezhebine göre bu yetki esasen maktulün vârislerine tanınmış; bu bağlamda vârislere kısas talebi, af veya kâtilin de rızasıyla bir bedel karşılığında sulh seçenekleri tanınmıştır. Maktulün kısas davasını yürütecek bir vârisinin bulunmaması halinde ise kısas velayeti, “Sultan, velisi olmayanın velisidir.” hadisi gereğince devlet başkanına intikal eder. Bu durumda devlet başkanı, velisi olmayan maktul adına kısas veya kâtilin rızasıyla tam diyet talebinde bulunabilir; ancak diyetten daha düşük bir bedel üzerinde sulh ya da bedelsiz af kamu yararına aykırı görüldüğünden geçerli kabul edilmez. Osmanlı Devleti’nde klasik dönemde bu fıkhî esaslar aynen uygulanmıştır. Tanzimat sonrası yürürlüğe giren 1840 ve 1851 Ceza Kanunları döneminde cinayet davalarında şer’î yargılamaya öncelik tanınmış; varisi olmayan maktule ilişkin dosyalarda fetvahane, padişahın kısas veya tam diyet talep yetkisini belirtmek suretiyle ilamı Meclis-i Vâlâya havale etmiştir. Meclis-i Vâlâ kanuni cezayı belirledikten sonra dosyayı padişaha sunmuş; nihai yaptırıma padişah karar vermiştir. 1858 Ceza Kanunu ile şer’î ve nizami yargılama yolları kısmen ayrılmış, her iki yargı kolu kendi usulüne göre karar vermiş; ancak nihai yaptırımın tayini yine padişaha bırakılmıştır. Bu uygulamanın devletin son dönemine kadar sürdüğü görülmektedir. İşbu makalede, devletin kısas velâyeti, nazarî esasları ve Osmanlı tatbikatı çerçevesinde ele alınmıştır.